فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

سبک زندگی امام رضا (ع) و بازتولید انسجام اجتماعی (‌تبیینی دلالت‌پژوهانه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته حوزه علمیه قم و دانشیار گروه جامعه شناسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
2 دانشجوی دکترای مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
این مقاله با تمرکز بر سبک زندگی اجتماعی امام رضا(ع)، به تبیین الگوی انسجام اجتماعی در اندیشۀ رضوی و نسبت آن با شکل‌گیری سرمایه اجتماعی می‌پردازد. در بستر پیچیدۀ اجتماعی ـ سیاسی عصر عباسی که با بحران مشروعیت، شکاف میان قدرت سیاسی و مرجعیت دینی و گسترش تنوع و تعارض‌های فکری همراه بود، و باید جامعه به دنبال سازوکارهایی برای حفظ و تقویت انسجام جامعه شیعی باشد؛ سبک زندگی امام رضا(ع) چه دلالت‌هایی برای یک الگوی از انسجام اجتماعی ارائه می‌دهد و بر چه سطوحی استوار است؟ پژوهش با روش دلالت‌پژوهی و از طریق تحلیل لایه‌های معنایی و کارکردی متون تاریخی و روایی انجام شده است؛ بدین‌صورت که کنش‌ها و مواضع امام به‌مثابه «مقصد پژوهش» خوانش شده و دلالت‌های اجتماعی آن‌ها با اتکا به مبانی نظری انسجام استخراج گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوی رضوی بر سه سطح متمایز و در عین حال مرتبط استوار است: انسجام اعتقادی، از طریق تثبیت مرجعیت دینی و مدیریت انشعاب‌های فکری؛ انسجام اخلاقی، از رهگذر تأکید بر کرامت انسانی، عدالت، مدارا و پرهیز از خشونت؛ و انسجام نهادی، با سامان‌دهی شبکه‌های ارتباطی پایدار و تقویت اعتماد اجتماعی. تعامل این سه سطح، به تبدیل انسجام اجتماعی به سرمایه اجتماعی پایدار انجامیده و الگویی نظری ـ کاربردی برای بازاندیشی در مسئلۀ همبستگی در جامعه معاصر فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1984م). عیون اخبار الرضا. تصحیح: شیخ حسین اعلمی. بیروت: مؤسسة الاعلمی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1417ق). الامالى. تحقیق: مؤسسة البعثة. قم: موسسه بعثت.
ابن‎شهرآشوب. (1376). مناقب آل‎ أبی‎طالب. نجف: مکتبة الحیدریة.
اربلی. (1405ق). کشف الغمة. بیروت: دارالاضواء.
اکبری، امیر؛ براتی دشت بیاض، بهمن. (1386). «نقش امام رضاg در وحدت دینی و انسجام اسلامی در عصر عباسی». مشکوة. دوره 26. شماره ۹۷. صص: 34 -46.
امینی، محمدعلی. (1395). نگاهی به زندگی و ولایتعهدی امام رضا g. مشهد: به‌نشر.
الهامی، علی. (1393). ساختار قدرت سیاسی خلافت عباسیان و تأثیر آن بر تمدن اسلامی (از آغاز تا پایان قرن چهارم هجری). قم: نشر معارف.
جوادی آملی، عبدالله. (1388). «فضیلت عقل از منظر امام رضا g». مجلۀ الکترونیکی اسراء. شمارۀ 6.
داناییفرد، حسن. (1401). روش‌شناسی مطالعات دلالت‌پژوهی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
دانشنامۀ اسلامی. مدخل نهضت ترجمه در عهد خلفای عباسی.
دانیل، دالتون. (1389). تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان. ترجمۀ مسعود رجب نیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دورکیم، امیل. (1381). دربارة تقسیم کار اجتماعی. ترجمۀ باقر پرهام. تهران: مرکز.
سید مرتضی، علی بن حسین. (۱۳۷۷). تنزیه الانبیا. قم: دارالشریف الرضی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1382). تلخیص الشافی. قم: محبین.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390). انسان ٢٥٠ساله: بیانات مقام معظم رهبری درباره زندگی سیاسی - مبارزاتی ائمه معصومین b. تهران: انتشارات موسسه جهادی صهبا.
فوکویاما، فرانسیس. (1400).اعتماد. ترجمۀ سیدعلیرضا بهشتی شیرازی. تهران: انتشارات روزنه.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامی.
محمدی، عبدالحمید. (1401). «روش‌های غیرمستقیم تربیتی از نظر آیات و روایات». یافته‌های علوم قرآنی. دورۀ 2. شماره 4.صص:
مطهری، مرتضی. (1386). سیری در سیره ائمه اطهار. تهران: انتشارات صدرا.
__________. (1392). ولایتعهدی امام رضا g. تهران: انتشارات صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر. (1362). مناظرات تاریخی امام رضا g با پیروان مکاتب و مذاهب دیگر. ویراستار لیلا کریمی. مشهد: آستان قدس رضوی.
ولایتی، علیاکبر. (1384). فرهنگ و تمدن اسلامی. تهران: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، مرکز برنامهریزی و تدوین متون درسی.
Bourdieu, Pierre. 1986. “The Forms of Capital.” Pp. 241-258 in Handbook of Theory and Research for the
Sociology of Education, edited by J. G. Richardson. New York: Greenwood Press.
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press.
Ferguson, A. (1991), An Essay on the History of CivilSociety. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers.
Fukuyama, F. (1995). Trust. The social virtues and creation of prosperity. New York: Free press.
Habermas, J. (1984), Reason and the Rationalization of Society, Volume 1 of The Theory of Communicative Action, English translated by Thomas McCarthy
Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community.
New York, NY: Simon and Schuster.
Weber, M. (1965). The sociology of religion. London: Methuen.