فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تحلیل گفتمان سیاسی امام حسین (ع) بر پایه خطبه‌ها و نامه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیارگروه علوم سیاسی ، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
طرح مساله:گفتمان سیاسی شیعه وامدار قیام سالار شهیدان، کانون ارزشمند حرکت اصلاح گرا و انقلابی است که این قیام در دوساحت کنش عملی و گفتاری، درس آموز است. تحلیل ابعاد کنش گفتاری و گفتمان سیاسی امام حسین(ع) از نقطه آغاز قیام از مدینه تا شهادت در روز عاشورا برپایه سخنان و نامه های امام؛ کمتر صورت گرفته است .این مقاله با روش تحلیل گفتمان انتقادی تئون ون‌دایک، به بررسی خطبه‌ها ونامه های امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا می‌پردازد. هدف اصلی این مقاله نشان دادن کنش گفتاری امام حسین(ع) و ظرفیهای زبان برای بازنمایی قدرت، مقاومت و اصلاح امت به عنوان اهداف قیام است. یافته های مقاله نشان می‌دهد که سخنان و نوشتار امام با بهره گیری از قرآن کریم وسخنان پیامبر؛ساختارهایی عمیقاً ایدئولوژیک دارند واهداف قیام را برای اثبات حقانیت خود و بطلان ایدئولوژی وکنش قدرت حاکم، بازنمایی می کنند وامام از راهبردهایی همچون نقل قول(که عمدتا از قرآن و سخنان پیامبر است) واژگان ارزشی، انسجام معنایی، دوقطبی‌سازی(بخصوص حق و باطل)، استعاره، حسن تعبیر، چشم انداز(عمدتاازموضع امامت و حجت خدا برای مردم )در شکل‌دهی به گفتمان سیاسی خود بهره می‌گیرند. بهره گیری از این راهبردها در تثبیت وماندگاری گفتمان سیاسی امام حسین(ع) تاثیرگذار بوده است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
 آقاگل‌زاده، فردوس. (1385).  تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
ابن کثیر، اسماعیل ابن عمر. (1407ق).  البدایه و النهایه. جلد هشتم. بیروت: دارالفکر.
امیری دوماری، نفیسه؛ املوی، فاطمه عذرا. (1403). «تحلیل انتقادی مدخل امام حسین مطالعه موردی درباره صلح امام حسن c در دایرةالمعارف اسلام». تاریخنامه اسلام. سال ششم. شماره دهم. صص: 25-34. 
بارانی، محمدرضا؛ پاکروان، مهدیه. (1398). «تحلیل سخنان امام حسینg از مدینه تا مکه بر پایۀ کنش‌های گفتاری جان سرل». مطالعات تاریخ فرهنگی. دوره 11. شماره 42. صص:37 – 69.
بهروزی لک، غلامرضا. (1388). «کاربرد تحلیل‌های گفتمانی در مطالعات سیاسی اسلامی». در روش‌شناسی در مطالعات سیاسی اسلام. به کوشش علی‌اکبر علیخانی و همکاران. چاپ دوم. تهران:
    پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
پیشوایی، مهدی. (1389). تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهدا. گروهی از تاریخ پژوهان زیر نظر مهدی پیشوایی. جلد اول. قم موسسه آموزشی و پژهشی امام خمینی(ره).
تاجیک، محمدرضا. (1387).  میشل فوکو و انقلاب اسلامی. تهران: مؤسسه توسعه دانش و پژوهش ایران.
سلطانی، علی‌اصغر. (1384). قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نی.
حمیدی فشکی فراهانی، سمیه. (1392).«تحلیل گفتمان سخنان امام حسین g از مدینه تا کربلا». پایان نامه  کارشناسی ارشد ادبیات عرب. دانشگاه سمنان.
حیدری، احمد. (1381). «امام حسین g و تشکیل حکومت اسلامى». حکومت اسلامی.سال هفتم. شماره 25. صص: 438-473.
سید ابن طاووس. (1391). اللهوف. ترجمه علیرضا رجالی تهرانی. چاپ هجدهم. قم: انتشارات نبوغ.
شهیدی، سید جعفر. (1359). پس از پنجاه سال؛ پژوهشی تازه پیرامون قیام امام حسین g. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
صافی گلپایگانی، لطف الله. (بی‌تا). حسین شهید آگاه رهبر نجات بخش اسلام. قم: کتابخانه صدر.
صالحی نحف آبادی، نعمت الله. (1349). شهید جاوید حسین بن علی g. قم: چاپ مشعل آزادی .
عالمی دامغانی،  ابوالقاسم. ( 1376). نامه‌ها و ملاقات‌های امام حسین g. سخنرانی‌های استاد نظری منفرد. قم: بنیاد معارف اسلامی.
فرهنگ جامع سخنان امام حسین. (1377). ترجمه کتاب موسوعه کلمات الامام الحسین. تالیف گروه حدیث پژوهشکده باقر العلوم محمود شریفی و دیگران. قم: نشر معروف.
قلی‌پور، محسن؛ مجیدی، حسن؛ بخشایی، داوود. (1401). «شکل‌گیری گفتمان سیاسی از واقعه عاشورا در دوران معاصر ایران تا دوره انقلاب اسلامی؛ با تاکید بر اندیشه‌های امام خمینی(ره)». پژوهشنامه انقلاب اسلامی. دوره 12. شماره 43 . صص: 63-78.
طبری ابی جعفر بن جریر. (1428ق). تاریخ الطبری. حققه محمد ابن طاهر البرزنجی  و محمد صبحی حسن حلاق.  المجلد الرابع. بیروت – دمشق: دارابن کثیر.
طاهرزاده، مریم؛ ابوالحسنی چیمه، زهرا؛ صیامیان گرجی، زهیر. (1398). «بازیابی راهبردهای ایدئولوژیک در گفتمان  کتاب های دانشگاهی، مطالعۀ کتاب های تاریخ ایران دوره میانه». پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی. شمارة 99 . صص:49-75.
رحمتی، محمدحسین؛ خنیفر، حسین؛ کتابی، ابراهیم. (1395). «الگوی رهبری امام حسینg». مدیریت اسلامی. سال 24. شماره 3. صص: 129-145.
   رنجبر، مقصود. (1382). «گفتمان عاشورایى و انقلاب اسلامى». پگاه حوزه. شماره 92.
زاجکانی، سودابه؛ هدیه، تقوی، هدیه. (1403). «تحلیل گفتمان نامه‌های امام حسینg به کوفیان در جریان واقعه عاشورا». پژوهش‌های تاریخی. سال شانزدهم. شماره 64. صص: 45-64.
مسعودی ، علی ابن الحسین بن علی.(بی‌تا). مروج الذهب و معادن الجوهر. بتحقیق محمد محی الدین عبدالحمید.  لبنان: دار المعرفه .
میلز، سارا.(1382). گفتمان .ترجمه فتاح محمدی. زنجان: هزاره سوم.
نجمی، محمد صادق. (1402). سخنان امام حسین از مدینه تا کربلا. چاپ سوم. قم: بوستان کتاب. قابل بازیابی متن کتاب از وبگاه :
https://ketaab.iec-      md.org/IMAM_HOSSEIN/sokhanaan_hossein_madineh_karbalaa_najmi_fehrest.html
ون‌دایک، تئون. (1387). مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان کاوی انتقادی. ترجمۀ پیروز ایزدی و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، وئیز. (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمۀ هادی جلیلی. تهران: نی.