فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازخوانی گفتمان علوی در خطبه اشباح نهج‌البلاغه بر اساس نظریه نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
چکیده
نهج البلاغه در سایه کلام وحی به‌عنوان عالی‌ترین تجلی‌گاه ادبیات اسلامی-عربی به‌مثابه عرصه‌ای ناب برای تحلیل سیره و فرهنگ علوی شناخته می‌شود. خطبه اشباح به‌عنوان قطره‌ای زرین از این چشمه زلال، سرشار از معارفی است که به‌مثابه منبعی غنی برای گفتمان‌های فلسفی چندلایه‌ درباره علل خلق آسمان‌ها و زمین و دیگر موجودات می‌باشد. این پژوهش بر آن است تا با به‌کارگیری ساحات سه‌گانه «توصیف، تفسیر و تبیین» نظریه نورمن فرکلاف با توصیف ساختار جملات و تفسیر بستر شکل‌گیری خطبه، چرایی خلق دلالت‌های گفتمانی در آن را تبیین نماید. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی است و نتایج پژوهش نشان داد که خطبه مذکور با زیبایی‌های نحوی و بلاغی خود، زبان را نه‌تنها به‌عنوان وسیله‌ای برای انتقال معنای اخلاق، بلکه به‌عنوان فضایی برای بازتولید ارزش‌های اصیل انسانی و معرفتی در آن راستا به کار می‌برد. در سطح تفسیر، با اتخاذ رویکردی میان‌متنی با قرآن، هم‌پیوندی بین بافت فرهنگی و اجتماعی عربی آن دوران با اندیشه‌ی اصیل علوی برای اصلاح ساختار که زمینه‌ساز ایجاد ارتباط متقابل بین قرآن و جامعه در راستای ایجاد چارچوبی معرفتی برای اصلاح جامعه کوفه است را نمایان می‌سازد. از منظر تبیین، ایدئولوژی نهفته در این خطبه و چرایی ابلاغ آن، به‌ویژه در برابر تهدیدهای ناشی از بازگشت به فرهنگ جاهلی و گفتمان‌های انحرافی، بر تلاش امام برای تثبیت هژمونی معرفتی و استقرار گفتمان اخلاق و حکمت الهی در جامعه‌ی کوفه تأکید دارد. این امر به‌ویژه در زمانی که جامعه‌ی کوفه در معرض فساد فرهنگی و فکری قرار داشت، نقشی بنیادین در حفظ و ترویج اصول اخلاقی و اجتماعی ایفا می‌کند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. (1383).گردآوری سید رضی. ترجمه: محمد دشتی. قم: نشر شهاب.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید عزّ الدین. (۱۹۵۹م). شرح نهج‌البلاغه. بتحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار الاحیاء الکتب العربیه.
ابن فارس، ابوالحسین احمد. (۱۴۲۹ق). معجم مقاییس اللغه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
البحرانی، کمال‌الدین میثم. (1959م).  شرح نهج البلاغه. منشورات مؤسسه النصر.
البحرانی، کمال‌الدین میثم. (۱۹۸۷م). مقدمه شرح نهج البلاغه. تقدیم و تحقیق: عبدالقادر الحسی. بیروت: دارالشروق.
حسینی، سید جعفر. (1413ق). اسالیب البیان فی القرآن. تهران: مؤسسه الطباعه و النشر.
خدامی آتشانی. میلاد. (1400). «تحلیل گفتمان انتقادی خطبۀ قاصعه در نهج‌البلاغه بر اساس رویکرد نورمن فر کلاف». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شهید باهنر کرمان.
دبیر مقدم، محمد. (1386). زبان‌شناسی نظری «پیدایش و تکوین دستور زایشی». تهران: انتشارات سمت.
ذکایی، عبدالحسین؛ صیادی نژاد، روح‌الله؛ اقبالی، عباس. (1399). «تحلیل گفتمان نامه دهم نهج‌البلاغه بر اساس الگوی فر کلاف». ادب عربی. 12(2). صص: 63-83.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: الدار الشامیّه.
الراوندی، ابی الحسین سعید بن هبه الله. (1406ق). منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه. بتحقیق: السید عبداللطیف الکوهکمری، قم: مکتبه آیت الله المرعشی العامه.
زودرنج، صدیقه؛ اربطی مقدم، شیرین. (1401). «واکاوی خطبهٔ شقشقیه با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی». پژوهشنامه نهج‌البلاغه. 10(37). صص: 115-139.
سلیمی، زهرا؛ انصاری، نرگس. (1399). «بررسی کیفیت ترجمه نهج‌البلاغه مبتنی بر الگوی نقش‌گرای هاوس (مطالعهٔ موردی ترجمه علامه جعفری و شهیدی از خطبهٔ اشباح)». پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی. 10(23). صص: 209-236.
الطریحی، فخرالدین بن محمد. (1414ق). مجمع البحرین و مطلع النیرین. قم: بنیاد بعثت.
طیب، سید عبدالحسین. (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
فقیهی مقدس، نفیسه. (1399). «تحلیل گفتمان انتقادی حضرت علی علیه‌السلام درباره امامت با تأکید بر منابع اهل سنت». پژوهشنامه امامیه. 6(12). صص: 53-78.
قهرمانی، علی؛ بیدار، فاضل. (1398). «تحلیل گفتمان انتقادی در نهج‌البلاغه بر اساس تئوری نورمن فر کلاف». پژوهشنامه امامیه. 5(9). صص: 175-198.
محسنی، علی‌اکبر و پروین، نورالدین. (1395). «بررسی گفتمان انتقادی در نهج‌البلاغه بر اساس نظریهٔ نورمن فر کلاف (مطالعه موردی توصیف کوفیان)». پژوهش‌نامه علوی. 6(12). صص: 133-155.
مدرس وحید، احمد. (1358). شرح نهج‌البلاغه. به تصحیح: سید ابراهیم میانجی. قم: انتشارات احمد مدرس وحید.
معرفت، محمدهادی. (1381). علوم قرآنی. قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1386). پیام امام امیر المومنین g. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مکی، سیده زهرا؛ عبدالهی، حسن؛ سیدی، سید حسین. (1402). «تحلیل گفتمان انتقادی خطبه دمشقیه امام سجاد g بر ـ اساس نظریه نورمن فر کلافم. علوم قرآن و حدیث. 55(1). صص: 199-221.
موسوی بفروئی، سید محمد؛ زارع زردینی، احمد؛ زارعی محمودآبادی، حسن؛ زارعی محمودآبادی، اثنی عشری، فاطمه. (1399). «تحلیل گفتمان انتقادی نامهٔ ۶ نهج‌البلاغه با الگو گیری از روش فر کلاف». دراسات حدیثه فی نهج‌البلاغه. 3(2). صص: 49-62.
المیدانی، عبدالرحمن حسن. (1416ق). البلاغه العربیه؛ أُسُسها و علومها و فنونها. دمشق: دارالقلم للطباعه و النشر و التوزیع.
الهاشمی، السید احمد. (1420ق). جواهر البلاغه فی المعانی و البیان و البدیع. تحقیق و شرح: الدکتور محمد التونجی، بیروت: مؤسسه المعارف للطباعه و النشر.