Examining the Themes of Islamic Teachings in the Architectural Inscriptions of the Porticoes of the Ahl al-Bayt (as) shrine )A Case Study of the Shrine of Imam Riḍā (as) in the Timurid and Safavid Eras(
Document Type : Original Article
Authors
1
PhD student, Department of Architecture, Islamic Azad University, Mashhad Branch, Iran
2
Assistant Professor of the Department of History, Islamic Azad University of Bojnord
3
Instructor, Department of Islamic Studies, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran
Abstract
The shrine of Ahl al-Bayt (as) has always been of special interest throughout history due to the interest and devotion of Muslims. In the meantime, the Timurid and Safavid governments, based on the testimony of historians, had a great influence in terms of the greatness and extent of the sphere of influence and built many buildings in the Ahl al-Bayt (as) shrine. During the Safavid era, many actions were taken to build, rebuild and expand the Ahl al-Bayt (as) shrine in Iran and Iraq, and they left behind valuable buildings. The architecture of Ahl al-Bayt (as) shrine complex includes various spaces, among which the portico space has a special place. For this reason, the Timurid and Safavid governments have built many porticoes in Ahl al-Bayt shrine. Just as the architecture of this period originated from Islamic concepts, it is assumed that its inscriptions, as the highest type of decoration, originated from Islamic teachings. The purpose of this research is to identify the influence of Islamic teachings on the formation of the inscriptions of the portico of the shrine of Ahl al-Bayt (pbuh), and also to answer how Islamic teachings influence the formation of the architectural inscriptions of the portico of the Ahl al-Bayt, as well as to reinterpret their themes. In this research, due to the convenient access to the shrine of Imam Riḍā (a.s.), three porticoes in Darul Ḥifāẓ and Darul Salām from the Timurid era and one portico in Darul Fayḍ from the Safavid era were examined and analyzed in order to clarify the Islamic teachings of the inscriptions.
Keywords
قرآن کریم.
آقاسید، عبدالله. (1379). لولو صدف فی تاریخ النجف. بیجا: مهربان.
آل طعمه، سلمان. (1389). «توصیف عمومی حرم امام حسینg». ادیان، مذاهب و عرفان. شماره 3 و 4. صص: 150-161.
آل یاسین، شیخ محمد حسن. (1371). تاریخ حرم کاظمین. ترجمه غلامرضا اکبری. قم: نشر کنگره جهانی حضرت رضاg.
اپهام پوپ، آرتور. (1373)، معماری ایران. ترجمه غلامحسین صدری افشار. چاپ سوم. تهران: فرهنگان.
اتینگهاوزن، ریچارد و یار شاطر، احسان. (1379). اوج های درخشان هنر ایران. ترجمه هرمز عبداللهی و رویین پاکباز. تهران: آگاه.
استیرلن، هانری. (1377). اصفهان تصویر بهشت. ترجمه جمشید ارجمند. تهران: نشر فروزان روز.
اسکندربیک، ترکمان. (1371). ذیل تاریخ عالم آرای عباسی. تصحیح سهیلی خوانساری. تهران: اسلامیه.
اسکارچیا، جیان روبرتو. (1376). تاریخ هنر ایران هنر صفوی، زند، قاجار. ترجمه یعقوب آژند. تهران: انتشارات مولی.
اسکندر بیک، منشی. (1377). عالم آرای عباسی. جلد 2. تهران: نشر آشنا.
اسکیرس، گالیناآناتولیونا پوگاچنکووا؛ ژان دوبروین، سوات سوچک؛ رابینسن، آنتونی ولش. (1386). هنر و ادب ایران. ترجمه یعقوب آژند. تهران: انتشارات مولی.
اسماعیلی، مراد. (1395). «بررسی چگونگی و چرایی نگاه متفاوت شاعران سبک اصفهانی به عناصر اسطورهای». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. شماره 45. صص: 11-33.
اشراقی، احسان؛ علوی، نصرتخاتون. (1393). «وحدت مذهبی ایرانیان در دوره صفوی». فصلنامه شیعهشناسی. شماره 47. صص: 259-282.
افشار آرا، محمدرضا. (1382). خراسان و حکمرانان، تهران: انتشارات محقق.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1362). مطلعالشمس تاریخ ارض اقدس مشهد مقدس. تهران: فرهنگسرا.
امینی هروی، امیر صدرالدین ابراهیم. (1383). فتوحات شاهی. تصحیح محمدرضا نصیری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
انصاری، مجتبی؛ اخوت، هانیهالسادات؛ ملایی، معصومه. (1387). «بررسی تأثیر عقاید مذهب شیعه بر ارتباطات فضایی مساجد شیعی». فصلنامه شیعه شناسی. شماره 23. صص: 145-174.
اوکین، برنارد. (1386). معماری تیموری در خراسان. ترجمه علی آخشیتی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
بورکهارت، تیتوس. (1386). مبانی هنر اسلامی. ترجمه و تدوین: امیر نصری. تهران: انتشارات حقیقت.
بهرام نژاد، محسن. (1397). تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه. تهران: انتشارات سمت.
پسندیده، محمود؛ واعظزاده خراسانی، محمد. (1385). حوزه علمیه خراسان، مدارس علمیه مشهد. جلد 1. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
پلمانزو، ژان. (1380). هنر در آسیای مرکزی. ترجمه محمد هاشمی گلپایگانی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
تاکستن ، حیدر؛ دران، راکسبورو؛ کوماروف، گرونکه؛ گولومبک، بناتریس منز. (1384). تیموریان. ترجمه یعقوب آژند. تهران: انتشارات مولی.
حسینی، سیدهاشم. (1388). «مقایسه ویژگیهای هنر کتیبهنگاری عصر صفوی در دو مجموعه شاخص شیعی ایران (حرم مطهر امام رضاg و بقعۀ شیخ صفی الدین اردبیلی)». مطالعات هنر اسلامی. دوره 6 . شماره 11. صص: 105-132.
حقیقت، عبدالرفیع. (1369). تاریخ هنرهای ملّی و هنرمندان ایرانی. تهران: انتشارات آرین.
خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ. (1375). سفرنامه خانیکوف گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی. ترجمه ابوالقاسم بیگناه و اقدس یغمایی. مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس.
خزایی، محمد. (1381). هزار نقش. تهران: انتشارات مطالعات هنر اسلامی.
خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین. (1333). حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. جلد 4. تهران: نشر کتاب-فروشی خیام.
داننده، سمیرا سادات. (1396). «مقایسه ترکیببندی در دو کتیبه ثلث طوماری از محمدرضا امامی اصفهانی و محمدحسین شهید مشهدی در صحن عتیق حرم امام رضاg». نگره. شماره 44. صص: 20-39.
دایرۀالمعارف تشیع. (1369). زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی. ج1. تهران: بنیاد خیریه و فرهنگی شط.
زندهدل، حسن. (1377). مجموعه راهنمای ایرانگردی استان خراسان. تهران: نشر ایرانگردان.
سمرقندی، کمالالدین عبدالرزاق. (1353). مطلع سعدین و مجمع بحرین. به اهتمام عبدالحسین نوایی. چاپ اول، تهران: طهوری.
سعاد ماهر. (بیتا). مشهد الامام معلی فی النجف و ما به الهدایا و التحف. قاهره: نشر دارالمعارف بمصر، بیتا.
سیدی، مهدی. (1382). سیمای تاریخی فرهنگی شهر مشهد. مشهد: سازمان فرهنگی شهرداری مشهد.
سیوری، راجر. (1372). ایران عصر صفوی. ترجمه کامبیز عزیزی. تهران: مرکز.
سیوری و همکاران. (1380). صفویان. ترجمه یعقوب آژند. چاپ اول. تهران: انتشارات مولی.
شامی، نظامالدین. (1956). ظفرنامه. تصحیح فلکس نادر. پراگ (چک و اسلواکی): انتشارات مؤسسه شرقیه.
شایستهفر، مهناز. (1379). «رابطه مذهب و نگارگری دوره تیموریان و اوایل صفویان». مدرس علوم انسانی. دوره 4. شماره 2. صص: 25-40.
_________. (1380). «جایگاه قرآن، حدیث و ادعیه در کتیبههای اسلامی». فصلنامه مدرس. دوره 5. شماره پیاپی 23. صص: 57-94.
_________. (1389). «بررسی تزیینات و کتیبه های قرآنی دو مجموعه گوهرشاد هرات و مشهد». مطالعات هنر اسلامی. دوره 6. شماره 12. صص: 73 - 98 .
_________. (1392). «بررسی محتوایی کتیبههای رواقهای ساختهشده در حرم رضوی در عصر تیموری و صفوی». فرهنگ رضوی. شماره 3. صص: 115-146.
شراتو، امبرتو؛ گروبه، ارنست. (1391). هنر ایلخانی و تیموری. ترجمه یعقوب آژند. چاپ سوم. تهران: انتشارات مولی.
شوان، فریتهیوف و همکاران. (1390). هنر و معنویت. گردآوری و ترجمه انشاء الله رحمتی. تهران: فرهنگستان هنر.
شیخی، علیرضا. (1398). «مطالعه تطبیقی مضامین کتیبهها در آثار چوبی وابسته به معماری در حرم مطهر امام رضاg». مرمت و معماری ایران. شماره 20. صص: 91-113.
صنیعالدوله، محمدحسن خان. (1362). مطلع الشمس. تهران: نشر پیشگام.
طباطبایی، محمدحسین. (1390). شیعه. به کوشش خسرو میرشاهی. تهران: بوستان کتاب.
ظریفیان، الهام. (1387). راهنمای جامع اماکن متبرکه حرم مطهر حضرت رضاg. مشهد: موسسه فرهنگی قدس.
صحراگرد، مهدی. (1392). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی؛ کتیبههای مسجد گوهرشاد. مشهد: نشر آستان قدس رضوی.
__________ . (1394). «محمدحسن رضوان و احیای سنت کتیبهنگاری در کتیبههای قرآنی حرم امام رضاg». آستان هنر. شماره 14 و 15. صص: 26-31.
صنیع الدوله، محمدحسن خان. (1362). مطلع الشمس. تهران: نشر پیشگام.
عالمزاده، بزرگ. (1390). دانشنامه رضوی. تهران: شاهد.
عبداللهی، علی؛ جلالیان قانع، نوید؛ مودی، آرمین؛ آئینی، سجاد. (1399). «بررسی شکلی-تاریخی هسته اولیه کالبد معماری حرم مطهر رضوی با تکیه بر اسناد روایی و در تطابق با طرحمایههای معماری کاخهای ساسانی و صدر اسلام». باغ نظر. دوره 93. شماره 17. صص: 5-22.
عطاردی، عزیزالله. (1371). تاریخ آستان قدس رضوی. جلد 2. تهران: عطارد.
علی عبدی بیک شیرازی، خواجه زینالعابدین. (1369). تکمله الاخبار. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: نشر نی.
عمادزاده، حسین. (1384). تاریخ جغرافیایی کربلای معلی. تهران: نشر مجله خرد.
فراست، مریم. (1385). «همخوانی کتیبه و نقوش هندی در بناهای اصفهان عصر صفوی». مطالعات هنر اسلامی. شماره 5. صص: 25-44.
فضائلی، حبیبالله. (1384). تعلیم خط. تهران: سروش.
فضیلت، محمود. (1391). «سبک اصفهانی در ترازوی نقد تاریخی». پژوهشنامه نقد ادبی. شماره 1. صص: 127-141.
فغفوری، رباب؛ بلخاری قهی، حسن. (1394). «بررسی تطبیقی مضمون کتیبههای مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی»، فصلنامه نگره. شماره 35. صص: 5-17.
فیاضی، محمدانور؛ جباری، محمدرضا. (1390). «نمادهای اجتماعی شیعه در عصر حضور: نمادهای زبانی». تاریخ در آیینه پژوهش. دوره 8. شماره 29. صص: 137-164.
قصابیان، محمدرضا. (1384). راهنمای جامع اماکن متبرکه حرم امام حضرت رضاg. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
کاظمی دلیگانی، مریم. (1386). «اقدامات عمرانی شاهان صفوی در عتبات عالیات». تاریخ اسلام. شماره 26. صص: 67-80.
کاویانیان، احتشام. (1355). شمسالشموس. مشهد: آستان قدس رضوی.
کلیددار، محمدحسن مصطفی. (1367). مدینه الحسین او مختصر تاریخ کربلا. بغداد: نشر النجاج.
کلیددار، عبدالجواد. (1377). تاریخ کربلا و حائر حسینg. ترجمه محمد صدر هاشمی. اصفهان: نشر کتابفروشی ثقفی.
گرابر، الگ. (1376). هنر ایران. ترجمه یعقوب آژند کیهان فرهنگی. شماره 137. صص 51-46.
لانگریک، استیون همزلی. (1378). تاریخ سیاسی و اجتماعی و اقتصادی عراق 1900ـ1500. ترجمه اسدالله توکلی و محمدرضا مصباحی. مشهد: نشر آستان قدس رضوی.
مزاوی، میشل. (1368). پیدایش دولت صفوی. ترجمه یعقوب آژند. تهران: نشر گستره.
مستوفی، حمداللهبنابیبکر. (1381). نزههالقلوب. حواشی و تعلیق: محمد دبیرسیاقی. قزوین: حدیث امروز.
مشکوتی، نصرالله. (1343). فهرست بناهای تاریخی اماکن باستانی ایران. تهران: انتشارات سازمان ملّی حفاظت آثار باستانی ایران.
مشهدیمحمد، عباس. (1383). مشهدالرضا. تهران: مولف
مقری، علیاصغر. (1359). بناهای تاریخی استان خراسان. مشهد: داره کل فرهنگ خراسان.
مکینژاد، مهدی. (1387). تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی تزیینات معماری. تهران: سمت.
_________ . (1388). تزیینات معماری. چاپ دوم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی.
مؤتمن، علی. (1355). تاریخ آستان قدس. مشهد: بینا.
نصر، سید حسین. (1389). هنر و معنویت اسلامی. تهران: حکمت.
ـــــــــــــ . (1375)، تاریخ فلسفه اسلامی. جمعی از مترجمان. چاپ اول. تهران: حکمت.
نعمتی، بهزاد. (1391). «طلاکاری گنبد حرم امام رضاg». آستان هنر. شماره 2-3. صص: 4-15.
نوایی، عبدالحسین. (1347). شاهاسماعیل صفوی (اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفضیلی). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ویلبر، دونالد؛ گلمبرک، لیرزا. (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمه کرامت الله افسر و محمدیوسف کیانی. تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
هیلنبرند، رابرت. (1386). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، روزنه،.
