فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تحلیل نشانه‌شناختی فرهنگیِ دعای مکارم‌ الأخلاق بر پایۀ نظریۀ سپهر نشانه‌ای یوری لوتمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
نشانه‌شناسی فرهنگی، فرهنگ را کلِ ارگانیک و پویایی به نام «سپهر نشانه‌ای» می‌داند که تمامی نظام‌های معنایی در بستر آن معنا می‌یابند. در این میان، نظریۀ یوری لوتمان در مکتب تارتو-مسکو بر این اصل استوار است که هر سپهر فرهنگی از هسته‌ای سازمان‌یافته و پیرامونی از نامتن‌ها تشکیل شده که مرز میان آن‌ها مدام از طریق سازوکارهای پویایی چون طرد، تمایز و جذب بازتنظیم می‌شود. بر همین اساس، دعای مکارم‌الأخلاق در صحیفۀ سجادیه، فراتر از یک مناجات فردی، سامانه‌ای منسجم از نشانه‌های اخلاقی و دینی است که بازتولیدکنندۀ نظام ارزشی اسلام به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف تبیین ساختار معنایی و کارکرد فرهنگی این متن فاخر، از رویکرد «نشانه‌شناسی فرهنگی» و نظریۀ سپهر نشانه‌ای یوری لوتمان بهره می‌برد. مسئله اصلی این است که دعای مذکور چگونه به‌عنوان یک متن زنده، مرزهای میان «خودی» (انسان اخلاقی و متصل به مبدأ الهی) و «دیگری درونی» (رذایل اخلاقی) را ترسیم کرده و موجب دگردیسی معنایی مخاطب می‌شود. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امام سجاد (ع) در این مناجات، سپهر نشانه‌ای اخلاق اسلامی را از طریق سه سازوکار بنیادینِ «طرد» (پالایش عناصر بیگانه و رذایلی)، «تمایز» (مرزبندی میان حقیقت بندگی و ضلالت پیرامونی) و «جذب» (درونی‌سازی فضایل و عقلانیت مهارکننده در بافت سوژه) بازسازی می‌کند. این دعا کارکردی شبیه به یک مبدل فرهنگی فعال دارد که ذهن و جان مخاطب را از کدهای فروکاستۀ مادی به سپهر متعالی ارزش‌های الهی منتقل کرده و با ایجاد دگردیسی نشانه‌ای، انسان را به سوی کمال مطلوب رهنمون می‌سازد.
کلیدواژه‌ها