فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

الگوهای ارتباط غیرکلامی (زبان بدن) در سیره تربیتی و تبلیغی اهل‌بیت(ع): مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای بر پایه شواهدی از منابع حدیثی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام (ره)، تهران، تهران.
چکیده
ارتباط انسانی تنها از مجرای کلام صورت‌نمی‌گیرد؛ بخش‌قابل‌توجهی از‌معنا، عاطفه و اقتدار‌اخلاقی از‌طریق نظامی از نشانه‌های‌غیرکلامی همچون حالات‌چهره، تماس‌بدنی، نگاه، سکوت و آرایش‌مکانی منتقل‌می‌شود. با‌آنکه سیره اهل‌بیت(ع) موضوع صدها پژوهش‌علمی در‌حوزه‌های اخلاقی، تربیتی، اجتماعی و سیاسی بوده‌است، الگوهای‌ارتباط غیرکلامی‌ایشان تاکنون به‌صورت‌مستقل و با چارچوبی‌میان‌رشته‌ای بررسی‌نشده‌است. پرسش‌اصلی پژوهش‌این‌است‌که اهل‌بیت(ع) از‌کدام مؤلفه‌های‌ارتباط‌غیرکلامی و با‌چه کارکردهای‌تربیتی و تبلیغی مشخصی در‌تعامل‌با مخاطبان‌خود بهره‌می‌بردند؛ برای‌پاسخ‌به‌این‌پرسش، پژوهش‌حاضر با‌روش اسنادی-تحلیلی و بهره‌گیری‌از تحلیل‌محتوای کیفی‌جهت‌دار نخست مقوله‌های‌پنج‌گانه تحلیلی‌را به‌صورت‌قیاسی از‌دانش‌ارتباطات استخراج‌کرده‌و سپس گزاره‌های‌حدیثی واجد‌معیارهای صراحت‌گزارش، تکرار در منابع‌متعدد و تنوع‌بافت‌مخاطبان‌را به‌صورت‌استقرایی ذیل‌همان مقوله‌ها کدگذاری‌کرده‌است؛ بدین‌ترتیب، به بازخوانی گزارش‌های‌حدیثی درباره‌رفتار‌غیرکلامی پیامبر‌اکرم(ص) و ائمه‌اطهار(ع) پرداخته‌و آن‌ها‌را در‌پنج مقوله‌تحلیلی رایج در علم‌ارتباطات یعنی حرکت‌شناسی‌چهره (تبسم)، لمس‌شناسی (مصافحه و معانقه)، نگاه‌شناسی، سکوت و فرازبان، و فاصله‌شناسی‌مکانی طبقه‌بندی‌کرده‌است. یافته‌های‌پژوهش نشان‌می‌دهد اهل‌بیت(ع) از‌این نشانه‌ها نه به‌صورت‌تصادفی، بلکه به‌عنوان‌زبانی موازی و هدفمند در‌خدمت دو‌کارکرد‌اصلی تربیت‌اخلاقی و تبلیغ‌دین بهره‌می‌بردند: تبسم به‌مثابه‌ابزار کاهش‌فاصله روانی و ترغیب‌به دین‌داری، مصافحه و معانقه به‌مثابه زبان تأیید‌اجتماعی و زدودن کینه، نگاه به‌مثابه حامل عاطفه و احترام، سکوت به‌مثابه ابزار تدبیر، تأدیب‌بی‌خشونت و حفظ‌مصالح‌جمعی، و آرایش مکانی به‌مثابه بیانگر مساوات و شکستن فاصله‌قدرت. این‌پژوهش با معرفی چارچوبی تازه برای مطالعه سیره، خلأ موجود در ادبیات سیره‌پژوهی را پر می‌کند و زمینه را برای پژوهش‌های تطبیقی آینده در حوزه ارتباطات دینی فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها