فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

علم ویژه امامان؛ باوری اصیل یا اندیشه‌ای نوپدید؟ واکاوی تاریخ کلامی در سده نخست هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه سطح4 کلام امامیه، موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام قم و دانشجوی دکترای رشته کلام اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران
2 استادیار گروه تاریخ کلام، پژوهشگاه قرآن و حدیث قم، قم، ایران
چکیده
آموزه «علم ویژه امامان» یکی از بنیادی‌ترین اعتقادات امامیه است که از آغاز پیدایش تشیع، همواره در معرض انتقاد و اتهام مخالفان قرار داشته است. از جمله مهم‌ترین این اتهامات، ادعای نوپدید بودن این باور در سده‌های دوم و سوم هجری و یا برگرفته بودن آن از اندیشه‌های بیرون از اسلام است. برای پاسخ به این اتهامات گرچه پژوهش‌هایی صورت گرفته، اما غالب آن‌ها جنبه کلامی و اثباتی داشته و نمی‌توانند به اتهاماتی که با رویکرد تاریخی و هدف خدشه به هویت آموزه‌های تشیع مطرح شده‌اند، پاسخ دهند. اما پژوهش حاضر در پاسخ به این شبهات، با بهره‌گیری از روش تاریخ‌کلامی و رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، در پی بررسی ریشه‌ها و اصالت تاریخی آموزه علم ویژه امامان در سده نخست هجری است. در این راستا شواهد قرآنی، سنت نبوی، روایات اهل‌بیت و گزارش‌های تاریخی مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اصل این آموزه، فارغ از گستره و مصادیق آن، ریشه در قرآن و سنت نبوی دارد و در سده نخست هجری، نه‌تنها در گفتار و سیره امامان معصوم، بلکه در باور اصحاب و پیروان آنان نیز حضور آشکاری داشته است. بر این اساس، اتهامات مطرح‌شده مبنی بر نوپدید بودن این اندیشه در قرون بعدی یا اقتباس آن از اندیشه‌های یهودی و مسیحی، فاقد پشتوانه علمی و تاریخی است. نتیجه این پژوهش آن است که آموزه علم ویژه امامان در اندیشه امامیه، برخاسته از آموزه‌های اصیل اسلامی بوده و از هویت تاریخی معتبر و اصیل در نخستین سده هجری برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

القرآن الکریم.
نهج‌البلاغه. (بی‌تا).
آلوسی، سید محمود. (1415ق). روح المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
آمدی، سیف‌الدین. (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین. قاهره: دارالکتب.
ابطحی، سید عبدالحمید. (1399ش). علم امام در باور شیعیان نخستین. قم: امامت اهل ‌بیتb.
ابن ‌ابی‌الحدید، عبدالحمید. (1404ق). شرح نهج البلاغة. قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی.
ابن ‌اثیر، علی بن محمد. (1386). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ــــــــــــــــــــــ . (1409ق). أسد الغابة فی معرفة الصحابة. بیروت: دارالفکر.
ابن بابویه ، محمد بن علی. (1362ق). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
ـــــــــــــــــــــــــ .  (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران: نشر جهان.
ـــــــــــــــــــــــــ .  (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین.
ابن‌ حبان، محمد. (1396ق). المجروحین. حلب: دارالوعی.
ابن ‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1404ق). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالفکر.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1415ق). الإصابة فی تمییز الصحابة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌ حنبل، احمد بن محمد. (1416ق). مسند احمد بن حنبل. بیروت: مؤسسه الرسالة.
ــــــــــــــــــــــــــ .  (1430ق). فضائل الصحابة. قاهره: دار ابن‌الجوزی.
ابن ‌سعد، محمد. (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن ‌شاذان قمی، ابوالفضل شاذان بن جبرئیل. (1423ق). الروضة فی فضائل أمیرالمؤمنین g. قم: مکتبة الأمین.
ابن ‌طاووس، علی بن موسی. (1375). کشف المحجة. قم: بوستان کتاب.
ابن ‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (1398ق). جامع بیان العلم وفضله. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ـــــــــــــــــــــــــــــ . (1412ق). الاستیعاب. بیروت: دارالجیل.
ابن‌ عساکر، علی بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر.
ابن ‌عقده کوفی، احمد بن محمد. (بی‌تا). فضائل أمیرالمؤمنین g. بی‌جا.
ابن ‌قندوزی، سلیمان بن ابراهیم. (1416ق). ینابیع المودة. بیروت: دارالأسوة.
ابن ‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1408ق). البدایة والنهایة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــــــــ . (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌ مغازلی، علی بن محمد. (1424ق). المناقب. بیروت: دارالاضواء.
ابن ‌منظور، محمد بن مکرّم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اسماعیلی، مریم. (1404ق). «واکاوی نظریۀ علم امام از دیدگاه اشاعره و نقد و بررسی آن از دیدگاه قرآن».  مطالعات علوم اسلامی انسانی. سال یازدهم. شماره41. صص35–48.
اصفهانی، احمد بن عبدالله. (1421ق). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
امامت‌پژوهی. (1381). جمعی از نویسندگان. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
باقلانی، قاضی ابوبکر. (1414ق). تمهید الأوائل و تلخیص الدلائل. بیروت: مؤسسه الکتب الثقافیه.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1410ق). صحیح البخاری. قاهره: وزارة الأوقاف.
برقی، احمد بن محمد. (1342). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1959م). أنساب الأشراف. مصر: دارالمعارف.
تفتازانی، سعدالدین. (1401ق). شرح المقاصد فی علم الکلام. پاکستان: دارالمعارف النعمانیه.
توانایی، محمدحسین و دیگران. (1399). «بررسی علم امام با توجه به آیات و روایات». جامعه‌شناسی سیاسی ایران. سال سوم. شماره9. صص2653–2684.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد. (1353). الغارات. تهران: آثار ملی.
ـــــــــــــــــــــــــــــ . (1373). الغارات. ترجمه عزیزالله عطاردی. بی‌جا: انتشارات عطارد.
جزایری، سید محمود. (1399). علم امام و شؤون امامت. قم: مؤسسه فرهنگی امامت اهل‌بیت.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376ق). الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (1435ق). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالتأصیل.
حلی سیوری (فاضل مقداد)، عبدالله بن محمد. (1405ق). إرشاد الطالبین. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .  (1422ق). اللوامع الإلهیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
خطیب بغدادی، ابوبکر. (1417ق). تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
دهلوی، شاه عبدالعزیز. (1432ق). تحفة الاثنی‌عشریة. استانبول: مکتبة الحقیقه.
ذهبی، محمد بن احمد. (1413ق). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
رستمی، محمدزمان؛ آل‌بویه، طاهره. (1390). علم امام. قم: بوستان کتاب.
رشیدرضا، محمد. (1366ق). رسائل السنة و الشیعة. قاهره: دارالمنار.
سلمی، عبدالرحمن. (1421ق). حقائق التفسیر. لبنان: دارالکتب العلمیة.
سمعانی، منصور بن محمد. (1418ق). تفسیر السمعانی. ریاض: دارالوطن.
شوشتری، قاضی نورالله. (1409ق). احقاق الحق و ازهاق الباطل. قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1364ق). الملل و النحل. قم: الشریف الرضی.
 صفار، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). نهایة الحکمة. قم: نشر اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (1415ق). المعجم الأوسط. قاهره: دارالحرمین.
ــــــــــــــــــــــــ .  (بی‌تا). المعجم الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الاحتجاج. مشهد: نشر مرتضی.
طبری، محمد بن جریر. (1967م). تاریخ طبری. بیروت: دارالتراث.
طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم. (1415ق). المسترشد. قم: کوشانپور.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1413ق). دلائل الإمامة. قم: بعثت.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن.(1373). رجال الطوسی. قم: مؤسسة نشر اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــ .  (1405ق). تلخیص المحصل. بیروت: دارالاضواء.
ــــــــــــــــــــــــ .  (1406ق). الاقتصاد. بیروت: دارالاضواء.
ــــــــــــــــــــــــ . (1414ق). الأمالی. قم: دارالثقافه.
ــــــــــــــــــــــــ . (1420ق). فهرست کتب الشیعه و اصولهم. قم: مکتبة المحقق الطباطبایی.
ظهیر، احسان الهی. (1396ق). الشیعة والسنة. لاهور: إدارة ترجمان السنة.
فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (1375). روضة الواعظین. قم: انتشارات رضی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ـــــــــــــــــــــــــ .  (1986م). الأربعین فی أصول الدین. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1412ق). صحیح مسلم. قاهره: دارالحدیث.
قمی، عباس. (بی‌تا). مفاتیح الجنان. بی‌جا: مجمع احیاء الثقافه الإسلامیة.
کشی، محمد بن عمر. (1404ق). اختیار معرفة الرجال. قم: موسسه آل‌البیت.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
محمدباکریم محمد باعبدالله. (1415ق). وسطیه أهل السنة بین الفرق. بی‌جا: دارالرایه.
مدرسی طباطبایی، سید حسین. (1389). مکتب در فرآیند تکامل. تهران: نشر کویر.
مصطفوی، حسن. (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
مفید ، محمد بن محمد. (1413ق (الف)). الاختصاص. قم: کنگره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــــ .  (1413ق (ب)). الأمالی. قم: کنگره شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــــ .  (1413ق (ج)). النکت فی مقدمات الأصول. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
ـــــــــــــــــــــــ .  (1413ق (د)). أوائل المقالات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
ـــــــــــــــــــــــ .  (1414ق). الارشاد. بیروت: دارالمفید.
نجاشی، احمد بن علی. (1365). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
هاشمی، سید علی. (1400). علم امام؛ منابع، قلمرو و ویژگی‌ها. قم: امامت اهل‌بیت b.
ــــــــــــــــــ . (1389). «علم و عصمت از دیدگاه اصحاب امیرالمؤمنین g». معرفت کلامی. سال اول، شماره2. صص143–158.
یعقوبی، احمد بن اسحاق. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.