فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازتاب ارکان ایدئولوژیک گفتمان صفوی در 9 کتیبه فارسی شاخص عصر صفوی حرم مطهّر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دکترای تاریخ محلی، دانشگاه اصفهان و رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران
چکیده
حرم مطهّر امام رضا (ع) با قدمتی هزار و دویست ساله گنجینه‌ای بی‌نظیر است که صرف‌نظر از جنبه‌های دینی و معنوی، از جنبه‌های علمی، تاریخی، ادبی و هنری ویژه‌ای برخوردار است. در این مجموعه که در دوره‌های تاریخی مختلف توسعه یافته و با کتیبه‌های هنری و زبانی متنوّع و متعدّدی تزیین شده، اطّلاعات ارزشمندی آمده که هر پژوهشگری را به شگفتی وامی‌دارد. در این پژوهش که برشی از طرح پژوهشی کلان‌تر با عنوان «گردآوری، دسته‌بندی و تحلیل محتوایی کتیبه‌های فارسی حرم مطهّر امام رضا (ع)» است، بر 9 کتیبه‌ فارسی منظوم و منثور شاخص صفوی در حرم رضوی متمرکز است. اطّلاعات به دست آمده کیفیّت مواجهه حاکمان صفوی با ابیات و عبارات فارسی کاربردی در حرم مطهّر و کیفیّت تأثیرپذری این ابیات و عبارات از اندیشه‌های ایدئولوژیک بازتابی در منشور تبلیغاتی‌ صفویان یا نسخه‌های سلطنتی کتاب صفوة‌الصّفای ابن بزّاز اردبیلی را نشان می‌دهد. در این پژوهش ابتدا از طریق مشاهدات میدانی، پیمایش‌های محیطی و منابع کتابخانه‌ای کتیبه‌های فارسی صفوی شناسایی شده و 9 کتیبه شاخص این دوران براساس تاریخ کتابت یا مادّه‌تاریخ‌ گزینش شده و محتوای «تاریخی» و «ایدئولوژیکی» آنها تحلیل شده‌اند. بنابراین تحلیل‌های صورت گرفته میزان تأثیرپذیری کتیبه‌های صفوی حرم رضوی از ارکان ایدئولوژیک تبلیغی صفویان در نسخه‌های سلطنتی کتاب صفوة‌الصّفا شامل: «سیادت‌طلبی»، «تشیّع‌گرایی»، «سلطنت‌طلبی صوفیانه»، «ایران‌گرایی» و «اخلاق‌گرایی» نمایان است. کتیبه‌های فارسی حرم رضوی به خوبی کیفیّت بازنشر این ارکان تا دوران شاه صفی و کمرنگ شدن آنها در دوران شاه سلیمان و فراهم شدن اقدامات زمینه‌‌‌ای برای فروپاشی صفویان را در دوران شاه سلطان حسین نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم. [نسخه نرم‌افزاری]. قم: مؤسّسه نور.
کتب ادعیه و زیارت. (1397). چاپ چهلم. ویرایش دوم. مشهد: به‌نشر (انتشارات آستان قدس رضوی).
ابن بابویه، محمّد بن علی. (1380). عیون اخبارالرّضا. ترجمه حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفّاری. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
ابن بزّاز اردبیلی، درویش‌توکّلی. (1373). صفوة‌الصّفا: در ترجمه احوال و اقوال و کرامات شیخ صفی‌الدّین. مقدّمه و تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد. اردبیل: دانشگاه آزاد اسلامی.
اعتمادالسّلطنه، محمدحسن‌خان. (1301ق). مطلع‌الشّمس (تاریخ ارض اقدس و مشهد مقدّس در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن خراسان). جلد دوم. نسخه چاپ سنگی.
ایزانلو، رمضان‌علی و همکاران. (1395). اطلس حرم مطهّر رضوی. مشهد: به‌نشر (انتشارات آستان قدس رضوی).  
ایگلتون، تری. (1381). درآمدی بر ایدئولوژی. ترجمه اکبر معصوم‌بیگی. تهران: آگه. 
جعفریان، رسول. (1379). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست. جلد اوّل. قم: انتشارات پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
خواندمیر، غیاث‌الدّین بن همام‌الدّین. (1353). تاریخ حبیب‌السّیر فی أخبار أفراد بشر. مقدّمه جلال‌الدّین همایی. زیرنظر محمّد دبیرسیاقی. جلد چهارم. چاپ دوم. تهران: کتابخانه خیام.
دهخدا، علی‌اکبر. (1361). لغت‌نامه فارسی. به کوشش محمّد دبیرسیاقی و دیگران. تهران: دانشگاه تهران.
رویمر، هانس روبرت. (بی‌تا). تاریخ ایران (دوره صفویان) یا تاریخ کمبریج. جلد ششم. ترجمه یعقوب آژند. تهران: جامی.
روملو، حسن‌بیگ. (1357). أحسن التّواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: بابک.
سومر، فاروق. (1371). نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی. ترجمه دکتر احسان اشراقی و دکتر محمّدتقی امامی. تهران: نشر گستره.
سیوری، راجر سروین. (1389). ایران عصر صفوی. ترجمه کامبیز عزیزی. چاپ نوزدهم. تهران: سحر.
شریعتی، علی. (بی‌تا). تشیع علوی و تشیع صفوی. تهران: دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار علی شریعتی.
شمیسا، سیروس. (1383). عروض و قافیه. چاپ چهاردهم. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
صادقی حسن‌آبادی، علی. (1403). «بررسی سیر تطوّر نسخه‌های طریقتی و سلطنتی صفوة‌الصّفا و مخاطب‌شناسی آن» رساله دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی.
صحراگرد، مهدی. (1391). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های مسجد گوهرشاد. مشهد: مؤسّسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
ــــــــــــــــ . (1395). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های صحن عتیق. مشهد: مؤسّسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
ــــــــــــــــ . (1396). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های صحن آزادی (جدید). مشهد: مؤسّسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی.
الصّفوی، طهماسب بن اسماعیل. (بی‌تا). تذکره شاه طهماسب: در شرح وقایع و احوالات زندگانی شاه طهماسب صفوی به قلم خودش. تهران: کاویانی.
فتوحی رودمعجنی، محمود. (1395). سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. چاپ سوم. تهران: سخن.
   فتوحی رودمعجنی، محمود؛ صادقی حسن‌آبادی، علی؛ میرباقری‌فرد، سید علی‌اصغر. (1400). «بررسی فرایند نسب‌سازی شیخ صفی‌الدّین اردبیلی از نسخه ابن بزّاز تا دستکاری‌های طریقتی و سلطنتی و بازتاب آن در منابع صفوی». [مقاله مستخرج از رساله دکتری]. پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). بهار و تابستان. سال پانزدهم. شماره اوّل. پیاپی چهل و شش. صص: 39-64.
کاویانیان، احتشام. (1354). شمس‌الشّموس یا تاریخ آستان قدس. بی‌جا. 
کسروی، سید احمد. (1306). شیخ صفی و تبارش: دروغ بودن سیادت صفویان. تهران: پایدار.
مقدسی، أبوعبداللّه محمّد بن احمد. (1361). أحسن‌التّقاسیم فی معرفه الأقالیم. جلد اوّل و دوّم. ترجمه دکتر علی‌نقی منزوی. تهران: کاویان. 
مؤتمن، علی. (1348). راهنما یا تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: چاپخانه بانک ملّی ایران. 
نمایی، احمد و همکاران. (1393). دایرة‌المعارف آستان قدس رضوی. جلد اوّل و دوّم. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
مایل هروی، نجیب. (1376). «میزان تغییر و تبدیل صفوة‌الصّفا». مجلّه گلچرخ: ویژه بزرگداشت استاد مهدی محقّق. شماره 17. صص 32-35.