فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازتاب ارکان ایدئولوژیک گفتمان صفوی در 9 کتیبه فارسی شاخص عصر صفوی حرم مطهّر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 ابوالفضل حسن‌آبادی، دکترای تاریخ محلی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/mab.2026.582711.1317
چکیده
حرم مطهّر امام رضا (ع) با قدمتی هزار و دویست ساله گنجینه‌ای بی‌نظیر است که صرف‌نظر از جنبه‌های دینی و معنوی، از جنبه‌های علمی، تاریخی، ادبی و هنری ویژه‌ای برخوردار است. در این مجموعه که در دوره‌های تاریخی مختلف توسعه یافته و با کتیبه‌های هنری و زبانی متنوّع و متعدّدی تزیین شده، اطّلاعات ارزشمندی آمده که هر پژوهشگری را به شگفتی وامی‌دارد. در این پژوهش که برشی از طرح پژوهشی کلان‌تر با عنوان «گردآوری، دسته‌بندی و تحلیل محتوایی کتیبه‌های فارسی حرم مطهّر امام رضا (ع)» است، بر 9 کتیبه‌ فارسی منظوم و منثور شاخص صفوی در حرم رضوی متمرکز است. اطّلاعات به دست آمده کیفیّت مواجهه حاکمان صفوی با ابیات و عبارات فارسی کاربردی در حرم مطهّر و کیفیّت تأثیرپذری این ابیات و عبارات از اندیشه‌های ایدئولوژیک بازتابی در منشور تبلیغاتی‌ صفویان یا نسخه‌های سلطنتی کتاب صفوة‌الصّفای ابن بزّاز اردبیلی را نشان می‌دهد. در این پژوهش ابتدا از طریق مشاهدات میدانی، پیمایش‌های محیطی و منابع کتابخانه‌ای کتیبه‌های فارسی صفوی شناسایی شده و 9 کتیبه شاخص این دوران براساس تاریخ کتابت یا مادّه‌تاریخ‌ گزینش شده و محتوای «تاریخی» و «ایدئولوژیکی» آنها تحلیل شده‌اند. بنابراین تحلیل‌های صورت گرفته میزان تأثیرپذیری کتیبه‌های صفوی حرم رضوی از ارکان ایدئولوژیک تبلیغی صفویان در نسخه‌های سلطنتی کتاب صفوة‌الصّفا شامل: «سیادت‌طلبی»، «تشیّع‌گرایی»، «سلطنت‌طلبی صوفیانه»، «ایران‌گرایی» و «اخلاق‌گرایی» نمایان است. کتیبه‌های فارسی حرم رضوی به خوبی کیفیّت بازنشر این ارکان تا دوران شاه صفی و کمرنگ شدن آنها در دوران شاه سلیمان و فراهم شدن اقدامات زمینه‌‌‌ای برای فروپاشی صفویان را در دوران شاه سلطان حسین نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها