فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

باور به تواتر قراءات سبع (و عشر) تا رسول الله (ص) در فقه اهل بیت (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادگروه علوم اجتماعی، دانشکده فرهنگ و علوم اجتماعی و رفتاری، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
چکیده
رواج قراءات متعدد در میان مسلمانان از واقعیات انکارناپذیری است که بحث‌های مختلفی را از صدر اسلام تاکنون رقم زده است: آیا اینها از جانب خداوند نازل شده، یا محصول دخل و تصرف «قراء» است؟ در اینکه اهل بیت ع قراءات رایج در میان مردم را امضا کرده‌اند تردیدی نیست، اما مساله این است که این امضا از باب مماشات بوده یا چون آنها را نازل شده از جانب خداوند می‌دانستند؟
مدعای این مقاله آن است که برداشت فقهای شیعه از مرام اهل بیت ع همواره این بود که تواتر قرائات رایج در میان مسلمانان به رسول الله ص می‌رسد، و اگر بحثی داشتند فقط درباره این بود که چند تا از آنها چنین متواترند، اما از قرن یازدهم ذهنیتی رواج پیدا کرد که گویی قرآن تنها با یک قرائت نازل شده است؛ از این رو با قراءات متعدد همچون احادیث متعارض برخورد کردند و کار به طرد برخی ویا تخییر و احتیاط کشید؛ که این ذهنیت نه‌تنها چالش‌های نوینی در فقه شیعی رقم زد، بلکه زمینه‌ساز ادعای تحریف قرآن شد!
این مقاله با روش تحلیل تاریخی، برای به دست آوردن تلقی درست از مرام اهل بیت ع ابتدا مواضع فقهای شیعه را از عهد حضور امامان معصوم ع تا قرن دهم را پی می‌گیرد و سپس تبیین می‌کند که چگونه از قرن یازدهم ورق برگشت و با بازگشت به فهم درست از مرام اهل بیت ع که ده قرن در فقه شیعه مستقر بوده است چگونه برخی از مشکلات نظری و فقهی سالبه به انتفای موضوع می‌شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آملى، میرزا هاشم. (1406ق). المعالم المأثوره. قم: مؤلف الکتاب.
ابن بابویه، محمد بن على. (1362). الخصال. قم: جامعه مدرسین.
ابن براج، قاضى عبد العزیز طرابلسى. (1406ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن الجزری، شمس الدین أبوالخیر محمد. (1351ق). غایۀ النهایۀ فی طبقات القراء. قاهره: مکتبۀ ابن تیمیۀ.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). النشر فی القرائات العشر. قاهره: المطبعۀ التجاریۀ الکبرى.
ابن عبدالبر، أبو عمر یوسف بن عبد الله النمری القرطبی. (1387ق). التمهید لما فی الموطأ من المعانی والأسانید. المغرب: وزارۀ عموم الأوقاف والشؤون الإسلامیۀ.
ابن‏طاووس، سید على بن موسى. (بی‌تا). سعد السعود. قم: دار الذخائر.
ابو وسیم، محمد وسام بن الأمین الدمشقی. (بی‌تا). أماکن انتشار القرائات الیوم. بازیابی شده در تاریخ 10/10/1404 از: http://www.ibnamin.com/recitations_current_places.htm
اردبیلى، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدۀ و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
اصفهانی، محمدتقی. (1406ق). روضۀ المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
الأمین، السید محسن. (1429ق). أعیان الشیعۀ. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
الباز، محمد عباس. (1425ق). مباحث فی علم القرائات مع بیان أصول روایۀ حفص. قاهره: دار الکلمۀ.
انصاریان خوانساری، محمدتقی. (1394). مرجع متقین. تهران: انصاریان.
بحرانى، یوسف بن احمد بن ابراهیم‌ آل عصفور. (1405ق). الحدائق الناضرۀ فی أحکام العترۀ الطاهرۀ. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
بهبهانى، محمد باقر بن محمد اکمل.‌ (1419ق). الحاشیۀ على مدارک الأحکام. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ .‏ (1415ق). الفوائد الحائریۀ. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1424ق). مصابیح الظلام. قم: مؤسسۀ العلامۀ المجدد الوحید البهبهانی.
پارچه‌باف دولتی، کریم. (1392). «انتخاب قرائات از دیدگاه امین‌الاسلام طبرسی». مطالعات قرائت قرآن. ش1. پاییز و زمستان 1392. صص:35-56.
پاکتچی، احمد. (1399). «ابن مجاهد». در دایرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی. ج4. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. ص1731.
پویا، حسن. (1373). «مصاحبه با آیۀالله حسن حسن زاده آملی». بینات. ش2. تابستان 1373. صص:84-94.
تونى، عبدالله بن محمد. (1415ق). الوافیۀ فی أصول الفقه‏. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
جزائرى، سید نعمت الله. (1401ق). منبع الحیاۀ و حجیۀ قول المجتهد من الأموات. بیروت: مؤسسۀ الأعلمی للمطبوعات.
جماعۀ من العلما. (1404 - 1427ق). الموسوعۀ الفقهیۀ الکویتیۀ. 45 جلد. الکویت:وزارۀ الأوقاف الکویتیۀ.
حدید، محمد توفیق. (1395). «الکشف عن مخطوطۀ شرح الشاطبیۀ للمحقق الحلی أقدم شرح لمؤلف شیعی علی قصیدۀ الإمام الشاطبی». کتاب شیعه. ش13و14. صص: 546-570.
الحر العاملى‏، محمد بن الحسن. (1384). تواتر القرآن‏. تهران: دارالکتب الاسلامیۀ.
حکیم، سید محسن طباطبایى. (1416ق). مستمسک العروۀ الوثقى. قم: مؤسسۀ دار التفسیر.
حلّى (علامه حلی)، حسن بن یوسف. (1412ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیۀ.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1414ق). تذکرۀ الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت b.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1419ق). نهایۀ الإحکام فی معرفۀ الأحکام. قم: مؤسسه آل البیت b.
حلّى (محقق حلی)، نجم الدین جعفر بن حسن. (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سید الشهداء g.
خوانساری، سید محمدباقر. (1390). روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات. قم، اسماعیلیان.
خوئی، سید ابوالقاسم. (1363). البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات کعبه.
دهلوی الهندی، فرید الدین عالم بن العلاء الاندریبی. (1404ق). الفتاوی التاتارخانیه. حیدرآباد دکن: مطبعۀ دائرۀ‌المعارف العثمانیۀ.
ذهبی، شمس الدین أبو عبد الله محمد بن أحمد. (1417ق). معرفۀ القراء الکبار على الطبقات والأعصار. بیروت: دار الکتب العلمیۀ.
راوندى، قطب الدین سعید بن عبداللّه (1405ق)، فقه القرآن. قم، انتشارات کتابخانه آیۀ الله مرعشى نجفی.
رضایی، رقیه و ستوده‌نیا، محمدرضا (1397)، جایگاه قرائت ابان ابن تغلب در بین قرائات، در فصلنامه مطالعات قرآن، ش11، صص:127-141.
الرضی الاسترآبادی، محمّد بن الحسن. (1384). شرح الرضی على الکافیۀ. تهران: موسسۀ الصادق للطباعه و النشر.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. بیروت: دار الکتاب العربی‏.
السبکی، محمود محمد خطاب. (1353ق). المنهل العذب المورود شرح سنن الإمام أبی داود. قاهره: مطبعۀ الاستقامۀ.
سخاوی، أبوالحسن علم الدین الشافعی. (1418ق). جمال القراء وکمال الإقراء. بیروت: دار المأمون للتراث.
سوزنچی، حسین. (1403). «سازگاری تعدد قرائات نازل شده از جانب خداوند با نزول قرآن بر حرف واحد». شیعه‌شناسی. ش87. صص:37-60.
شریفی‌نسب، حامد؛ محمدی، سیدحجت باقر و قربانخانی، امید. (1396). «ارزﻳﺎﺑﻲ ادﻟﺔ دﻳﺪﮔﺎه رواج ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﻗﺮاﺋﺖ ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻪ رواﻳﺖ ﺣﻔﺺ». مطالعات قرآن و حدیث. ش20. صص:5-37.
طبری، أبو جعفر محمد بن جریر. (1422ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. القاهرۀ: دار هجر.
طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طوسى (شیخ طوسی)، ابوجعفر محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیۀ. تهران: المکتبۀ المرتضویۀ لإحیاء الآثار الجعفریۀ.
طوسى، ابو جعفر محمد بن حسن.‏ (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عاملى، محمد بن مکى. (1417ق). الدروس الشرعیۀ فی فقه الإمامیۀ. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
ــــــــــــــــــــــــــــ . (1419ق). ذکرى الشیعۀ فی أحکام الشریعۀ‌. قم: مؤسسه آل البیت b.
عاملى، زین الدین بن على. (1402ق). روض الجنان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسۀ المعارف الإسلامیۀ.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1420ق). المقاصد العلیۀ فی شرح الرسالۀ الألفیۀ. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
ــــــــــــــــــــــــ. (1421ق). رسائل الشهید الثانی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
عاملى (شیخ بهایی)، بهاء الدین محمد بن حسین. (1429ق). جامع عباسى و تکمیل آن. قم: دفتر انتشارات اسلامى‌.
عاملى، سید جواد بن محمد حسینى. (1419ق). مفتاح الکرامۀ فی شرح قواعد العلاّمۀ. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
عاملى، محمد بن على موسوى. (1411ق). مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسه آل البیت b.
عامی مطلق، امیرحسین؛ میرحسینی، سید محمد. (1395). «قرائت حفص در ترجمه های کهن فارسی قرآن کریم». مطالعات ترجمه قرآن و حدیث. دوره 3. ش5. صص:123-155.
عامی مطلق، امیرحسین؛ مستفید، حمید رضا. (1398). «روایات «قرائه الناس» و انگاره مطابقت آن با قرائت حفص از عاصم». کتاب قیم. ش20. صص:101-124.
عسکری g، حسن بن علی. (1409ق). التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن بن علی العسکری g‏. قم: مدرسۀ الإمام المهدیf.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380ق). التفسیر. تهران‏: مکتبۀ العلمیۀ الاسلامیۀ.
قرطبی، أبو عبد الله محمد بن أحمد الأنصاری. (1384ق)، الجامع لأحکام القرآن. قاهرۀ: دار الکتب المصریۀ.
کاشانى، ملا فتح الله. (1373ق). خلاصۀ المنهج. مقدمه و تصحیح: آیت الله ابوالحسن شعرانی. تهران: انتشارات اسلامیه.
کرکی (محقق ثانی)، على بن حسین‌ عاملى. (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم‌: مؤسسه آل البیت b.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1409ق). رسائل المحقق الکرکی‌. قم: کتابخانه آیۀ الله مرعشى نجفى و دفتر نشر اسلامى‌.
کشّى، ابو عمرو محمد بن عمر. (1409ق). رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیۀ.
مجلسى، محمد باقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعۀ لدرر أخبار الأئمۀ الأطهار b. بیروت‏: دار إحیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــ ‏. (1404ق).  مرآۀ العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران‏: دار الکتب الإسلامیۀ.
ــــــــــــــــــــ ‏. (1406ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
مجلسی، محمدتقی. (1406ق). روضۀ المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور.
مرکز طبع و نشر قرآن کریم. (1398). دومین نشست تخصصی جایگاه قرائت عاصم به روایت حفص نزد مسلمانان. قم: مرکز طبع و نشر قرآن کریم با همکاری انجمن قرآن‌پژوهی و جامعۀالمصطفی‌n.
المرعشی النجفی، سید شهاب الدین. (1414ه.ق.). الاجازۀ الکبیرۀ أو الطریق و المحجۀ لثمرۀ المهجۀ. قم: مکتبۀ آیۀ‌الله العظمی المرعشی النجفی.
مطهری، مرتضی. (1373). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: صدرا.
معرفت، محمد هادى. (1415ق). التمهید فی علوم القرآن‏. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامى‏.
مهران الأصبهانی، احمد بن الحسین .(1411ق). الغایۀ فی القرائات العشر. ریاض: دارالشواف.
نجفى، محمد حسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.