فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تبلور «عقلانیت کرامت‌محور» در کنشگری مذهبی: مطالعه تطبیقی آراء پیتر بلاو و شهید مطهری در بستر کلان‌رویداد اربعین حسینی (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
کریم خان محمدی 1
سید محمد علی مرتضوی شاهرودی 2
1 استاد گروه مطالعات فرهنگ و ارتباطات، داشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
2 دانشجوی دکترای فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم (ع) وعضو انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه علمیه قم، قم ، ایران
10.22034/mab.2026.584490.1321
چکیده
کلان‌رویداد اربعین به‌عنوان یک پدیده فراملی، چالش‌های نظری عمیقی را پیش روی نظریات کلاسیک جامعه‌شناسی، به‌ویژه نظریه مبادله اجتماعی، قرار داده است. این پژوهش با هدف تبیین تقابل پارادایمیک میان «عقلانیت مبادله‌ای» پیتر بلاو و «عقلانیت کرامت‌محور» شهید مطهری در بستر کنشگری اربعین انجام شده است. پژوهش حاضر یک «تحلیل ثانویه کیفی» از نوع تطبیقی است. برای این منظور، 6 پژوهش میدانی منتخب که به روش مصاحبه و مشاهده مشارکتی انجام شده‌اند، به‌عنوان منابع اصلی داده‌های اولیه تحلیل شده‌اند. استراتژی تحلیل، «تحلیل مضمون نظریه‌محور» بوده است. تحلیل داده‌ها در هفت محور نشان داد که در میدان اربعین، مفاهیم محوریِ برآمده از تجربه زیسته کنشگران؛ یعنی، «خدمت بی‌چشم‌داشت»، «تکلیف‌گرایی»، «عشق به امام حسین (ع)»، «برکت»، «گمنامی» و «رنج مقدس» با مفروضات بنیادین پارادایم بلاو (محاسبه هزینه‑فایده، انتظار پاداش متقابل، تمایز مقام و تفاخر) ناسازگار بوده و در مقابل، با پارادایم شهید مطهری (توسعه مفهوم سود به ربح اخروی، منطق حماسه، استغنای معنوی، سیادت در خدمت و اقتصاد برکت) هم‌خوانی کامل دارد. نتایج پژوهش نشان‌دهنده غلبه «عقلانیت جوهری» و «کرامت‌محور» بر «عقلانیت رسمی» و «ابزاری» در اربعین است. پنج اصل بنیادین و متمایز «تکلیف‌گرایی»، «استغنای معنوی»، «اقتصاد برکت»، «سیادت در خدمت» و «دیگریِ متعالی» برای عقلانیت کرامت‌محور؛ بر ضرورت بازنگری در مبانی نظریه‌های غربی در تحلیل پدیده‌های جوامع اسلامی تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
اربعین
عقلانیت کرامت‌محور
شهید مطهری. تحلیل ثانویه