فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تبلور «عقلانیت کرامت‌محور» در کنشگری مذهبی: مطالعه تطبیقی آراء پیتر بلاو و شهید مطهری در بستر کلان‌رویداد اربعین حسینی (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه مطالعات فرهنگ و ارتباطات، داشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران
2 دانشجوی دکترای فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه باقرالعلوم (ع) وعضو انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه علمیه قم، قم ، ایران
چکیده
کلان‌رویداد اربعین به‌عنوان یک پدیده فراملی، چالش‌های نظری عمیقی را پیش روی نظریات کلاسیک جامعه‌شناسی، به‌ویژه نظریه مبادله اجتماعی، قرار داده است. این پژوهش با هدف تبیین تقابل پارادایمیک میان «عقلانیت مبادله‌ای» پیتر بلاو و «عقلانیت کرامت‌محور» شهید مطهری در بستر کنشگری اربعین انجام شده است. پژوهش حاضر یک «تحلیل ثانویه کیفی» از نوع تطبیقی است. برای این منظور، 6 پژوهش میدانی منتخب که به روش مصاحبه و مشاهده مشارکتی انجام شده‌اند، به‌عنوان منابع اصلی داده‌های اولیه تحلیل شده‌اند. استراتژی تحلیل، «تحلیل مضمون نظریه‌محور» بوده است. تحلیل داده‌ها در هفت محور نشان داد که در میدان اربعین، مفاهیم محوریِ برآمده از تجربه زیسته کنشگران؛ یعنی، «خدمت بی‌چشم‌داشت»، «تکلیف‌گرایی»، «عشق به امام حسین (ع)»، «برکت»، «گمنامی» و «رنج مقدس» با مفروضات بنیادین پارادایم بلاو (محاسبه هزینه‑فایده، انتظار پاداش متقابل، تمایز مقام و تفاخر) ناسازگار بوده و در مقابل، با پارادایم شهید مطهری (توسعه مفهوم سود به ربح اخروی، منطق حماسه، استغنای معنوی، سیادت در خدمت و اقتصاد برکت) هم‌خوانی کامل دارد. نتایج پژوهش نشان‌دهنده غلبه «عقلانیت جوهری» و «کرامت‌محور» بر «عقلانیت رسمی» و «ابزاری» در اربعین است. پنج اصل بنیادین و متمایز «تکلیف‌گرایی»، «استغنای معنوی»، «اقتصاد برکت»، «سیادت در خدمت» و «دیگریِ متعالی» برای عقلانیت کرامت‌محور؛ بر ضرورت بازنگری در مبانی نظریه‌های غربی در تحلیل پدیده‌های جوامع اسلامی تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها

احمدلو، حبیب. (۱۳۹۴). «جایگاه مفهوم ارزش در نظریه مبادله اجتماعی: بررسی آرای هومنز و بالو». در چهارمین کنفرانس بین‌المللی روانشناسی و جامعه‌شناسی. تهران: مرکز همایش‌های پژوهشگاه نیرو.
احمدی رکن‌آبادی، علیرضا؛ توکلی کافی‌آباد، عزیزالله و صادق‌زاده، محمود. (۱۳۹۷). «بررسی قصاید سنایی بر اساس نظریه تبادلی پیتر بلاو». جستارنامه ادبیات تطبیقی. ۲(۲). صص: ۱۱۶–۱۳۹.
امام‌جمعه‌زاده، سیدجواد؛ مرتضوی امامی، سیدعلی. (۱۳۹۶). «تطبیق نظریه مبادله پیتر بلاو و چهارده سال سیاست نافرجام کارگزاران پهلوی در ایران». مطالعات حقوق شهروندی. شماره۴. صص: ۳۸۵–۳۹۵.
ایمانی خوشخو، محمدحسین ؛ بد، مهدیه. (۱۳۹۵). «گونه‌شناسی زائران کربلا بر اساس هدف و انگیزه از سفر (مطالعه موردی: پیاده‌روی اربعین)». گردشگری و توسعه. ۵(۹). صص:۱۳۷-۱۵۵.
بنی‌اسد، رضا. (۱۳۹۸). «قوم‌نگاری فرهنگ پیاده‌روی اربعین حسینی علیه‌السلام: تحلیل‌ها و راهبردهای تصمیم‌گیری در نهادهای انقلاب اسلامی». دین و ارتباطات. ۲۶(۱). صص:1-۴۱.
پویافر، محمدرضا. (۱۳۹۹). «خیر ایرانی‑ خیر عراقی: مقایسه الگوی فعالیت‌های خیر دینی در آیین پیاده‌روی اربعین». راهبرد فرهنگ. ۱۳(۵۲). صص:۳۷-۷۲.
تاج‌بخش، غلامرضا. (۱۳۹۹). «پیاده‌روی اربعین و معنایابی کنش زیارت زائران جوان». تحقیقات فرهنگی ایران. ۱۳(۲). صص: ۱۴۵- ۱۶۸.
درودیان، محمدجواد. (۱۳۹۷). «منظر معنوی رویداد پیاده‌روی اربعین حسینی». منظر. ۱۰(۴۵). صص: ۵۶-۶۵.
رضوی‌زاده، ندا. (۱۳۹۶). «ادراک و تجربه زیسته زائران پیاده ایرانی در عراق». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران. ۶(۴). صص: ۵۹۵-۶۳۱.
رمضانی تمیجانی، صدیقه. (۱۳۹۹). «بررسی ابعاد و اجزای ذهنی مشارکت جمعی در پیاده‌روی اربعین». تحقیقات فرهنگی ایران. ۱۳(۲). صص: ۱-۳۰.
ریتزر، جورج. (۱۳۸۶). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. مترجم: محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
شراهی، اسماعیل؛ ذوالفقارزاده کرمانی، محمدمهدی. (۱۳۹۸). «واکاوی ادراک زائران از رفتار خادمان در اربعین: روایتی مردم‌شناختی از پدیده عظیم پیاده‌روی اربعین». دین و ارتباطات. ۲۶(۱). صص: ۱۱۵- ۱۴۸.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). تفسیر المیزان. جلد ۲. مترجم: سید محمد باقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
 عضدانلو، حمید. (۱۳۸۸).« ماکس وبر و عقلانیت مدرن». اطلاعات سیاسی- اقتصادی. (پیاپی 260)، صص»: 7-8. 100-123
غفاری هشجین، زاهد؛ آقایی، محمد. (۱۳۹۷). «پیاده‌روی اربعین حسینی به‌مثابه جنبش اجتماعی». دانش سیاسی. شماره ۲۷. صص: ۱-۲۱.
فروغی، یاسر؛ سراج‌زاده، سیدحسین؛ نبوی، سیدحسین. (۱۴۰۰). «مطالعه کیفی انگیزه‌های زائران ایرانی شرکت‌کننده در آیین پیاده‌روی زیارت اربعین». دین و ارتباطات. ۲۷(۱). صص: ۴۱۹-۴۵۰.
کرم‌الهی، نعمت‌الله؛ مطهری‌فر، مهدی. (۱۴۰۲). «بررسی مقایسه‌ای-انتقادی بنیان‌های اخلاق اقتصادی اسلام از دیدگاه ماکس وبر و شهید مطهری». اسلام و علوم اجتماعی. ۱۵(۲۹). صص: ۲۲۴-۲۴۷.
گیویان، عبدالله؛ امین، محسن. (۱۳۹۶). «محبت و هویت در آیینه نمایش جهانی اربعین: مطالعه ماهیت، کارکردها و ساختار پیاده‌روی اربعین از منظر ارتباطات آیینی». دین و ارتباطات. ۲۴(۲). صص: ۱۶۷-۱۹۴.
محمودی، خدیجه؛ منصوریان سرخگریه، حسین؛ پارسایی، حسین. (۱۴۰۲). «خوانش مرزبان‌نامه طبق نظریه تبادلی پیتر بلاو». تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی (دهخدا). ۱۵(۵۷). صص: ۱۴۰–۱۵۹.
مرتضوی امامی، سیدعلی؛ جمالی، سارا. (۱۴۰۰). «کاربست تئوریک نظریه مبادله از دیدگاه پیتر بلا و انقلاب اسلامی ایران». مطالعات حقوق شهروندی شماره۲۲. صص: ۳۶۱–۳۸۶.
 مطهری، مرتضی. (۱۳۶۸). نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
ـــــــــــــــــ . (۱۳۸۶). آزادی معنوی. تهران: انتشارات صدرا.
ـــــــــــــــــ . (۱۳۸۸). حماسه حسینی (جلد ۱). تهران: انتشارات صدرا.
ـــــــــــــــــ . (۱۳۸۹). آشنایی با قرآن (جلد ۷). تهران: انتشارات صدرا.
Blau, P. M. (1964). Exchange and power in social life. New York: John Wiley & Sons.
Bryman, A. (2016). Social Research Methods (5th ed.). Oxford: Oxford University Press.
Heaton, J. (2004). Reworking Qualitative Data. London: SAGE Publications.