فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

تحلیل احادیث امام حسن عسکری(ع) در بِستر سیاسی-فرهنگی عصر ایشان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ تشیع، دانشکده الهیات، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
تحلیل محتوایی احادیث ائمه(ع)، با توجه به شرایط صدور و دسته‌بندی موضوعی آن‌ها، می‌تواند طرح و برنامه هر امام برای دوره خویش را مشخص کند و تصویری روشن از رویکرد ایشان در مواجهه با شرایط اجتماعی و چالش‌های هر دوران ارائه دهد. از این‌رو، پژوهش حاضر با روش تاریخی به بررسی محتوایی و تحلیلی احادیث امام حسن عسکری(ع) می‌پردازد و پیوند آن‌ها را با بستر سیاسی و فرهنگی هم‌عصر امام(ع) تبیین می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دوره امامتِ امام عسکری(ع) با فشار سیاسی شدید، کنترل امنیتی خلافت عباسی و تکثر جریان‌های فکری و کلامی همراه بود که بنیان‌های اعتقادی جامعه اسلامی و به ویژه شیعیان را تهدید می‌کرد. جامعه اسلامی با جریان‌های متعارضی همچون تشبیه و تجسیم، ثنویه، معتزله، ناصبی‌گری، غلو و برخی فرق شیعی مواجه بود که در صدد ترویج پنداره‌های ناصواب درباره توحید، امامت، احکام، تفسیر و اخلاق بودند. در چنین فضایی، امام حسن عسکری(ع) با رویکردی عقلانی، تنزیهی و تربیتی به تبیین صحیح توحید و مهدویت، تثبیت امامت و ولایت ائمه(ع) و نیز سامان‌دهی آموزه‌های اخلاقی، فقهی و تفسیری پرداخت و جامعه شیعی را از فروغلتیدن در چالش‌ها و شبهات زمانه حفظ فرمود. می‌توان گفت که امام حسن عسکری(ع) از جایگاهی ویژه در حفظ میراث علمی اهل‌بیت(ع) و تبیین معارف دینی برخوردار است و آموزه‌های ایشان پلی میان معارف امامان پیشین و بستر‌سازی فکری برای دوران غیبت کبری محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌زین‌الدین. (1405ق). عوَالِی‌اللئالی‌العزیزیةفی‌الأحادیث‌الدینیة. تحقیق مجتبی عراقی. قم: دارسیدالشهداءللنشر.
ابن‌اثیر، عزالدین. (1382). تاریخ‌الکامل. ترجمه حمیدرضا آژیر. تهران: اساطیر.
ابن‌المرتضی، احمدبن‌یحیی. (بی‌تا). شرح‌الأزهار. صنعا: مکتبة غمضان.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. (1395ق). کمال‌الدین‌وتمام‌النعمة. تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: اسلامیه.
ــــــــــــــــــــــ . ‌(1398ق). التوحید. تحقیق هاشم حسینی. قم: جامعه مدرسین.
ــــــــــــــــــــــ . ‌(1403ق). معانی‌الأخبار. تحقیق علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات ‌اسلامی.
ــــــــــــــــــــــ .(1413ق). من‌لا‌یحضره‌الفقیه. تحقیق علی‌اکبر غفاری. قم: دفتر انتشارات‌اسلامی.
ابن‌حجرعسقلانی، احمدبن‌علی.(1326ق). تهذیب‌التهذیب. هند: مطبعة‌دائرةالمعارف‌النظامیة.
ابن‌حمزه‌طوسی، محمدبن‌علی. ‌(1419ق). الثاقب‌فی‌المناقب. تحقیق نبیل‌رضا علوان. قم: انصاریان.
ابن‌شعبه‌حرانی، حسن‌بن‌علی. (1404ق). تحف‌العقول. تحقیق علی‌اکبرغفاری. قم: جامعه‌مدرسین.
ابن‌­شهرآشوب، محمدبن‌علی(1379ق)، مناقب­ آل ­أبی‌طالبg، قم: علامه.
ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی‌. (1330ق). جمال‌الأسبوع‌بکمال‌العمل‌المشروع. قم: دارالرضی.
ــــــــــــــــــــــــــ . (1409ق). إقبال‌الأعمال. تهران: دارالکتب‌الاسلامیة.
ــــــــــــــــــــــــــ . (1411ق). مهج‌الدعوات‌ومنهج‌العبادات. تحقیق ابوطالب‌کرمانی. قم: دارالذخائر.
ابن‌فهدحلی، احمدبن‌محمد. (1407ق). عدةالداعی‌ونجاح‌الساعی. تحقیق احمد موحدی‌قمی. قم: دارالکتب‌الاسلامیة.
ابن‌مشهدی، محمدبن‌جعفر. (1419ق). المزارالکبیر. تحقیق جواد قیومی‌اصفهانی. قم: دفتر انتشارات‌اسلامی.
ابوعوانه، یعقوب‌بن‌اسحاق‌. (1419ق). المستخرج‌علی‌صحیح‌مسلم. تحقیق ایمن‌بن‌عارف دمشقی. بیروت: دارالمعرفه.
احمدی‌کچایی، مجید؛ ترابی‌میبدی، روح‌الله.‌ (1393). «رفتارشناسی امام هادی و امام عسکری». پژوهش‌های‌مهدوی. سال 3. ش 11. صص:27–48.
اربلی، علی‌بن‌عیسی. (1381ق). کشف‌الغمة‌فی‌معرفةالأئمة. تحقیق سیدهاشم رسولی‌محلاتی. تبریز: بنی‌هاشمی.
اشعری، سعد‌بن‌عبدالله. (1371). المقالات‌و‌الفرق. ترجمه محمدجواد مشکور. تهران: عطایی.
اشعری، علی‌بن‌اسماعیل. (1426ق). مقالات‌الإسلامیین‌و‌اختلاف‌المصلین. تحقیق نعیم زرزور. بیروت: المکتبة‌العصریة.
باقلانی، محمدبن‌طیب. (1366ق). التمهیدفی‌الرد‌علی‌الملحدة. قاهره: دارالفکرالعربی.
بحرانی، سیدهاشم‌بن‌سلیمان. (1374). البرهان‌فی‌تفسیرالقرآن. قم: مؤسسه‌بعثه.
بغدادی، عبدالقاهر. (1408ق). الفرق‌بین‌الفرق. بیروت: دارالجیل.
پناهی‌فر، نسیم. (1392). «گونه‌شناسی روایات تفسیری امام حسن عسکری gدر تفسیر قرآن». پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه الزهرا h.
تحفت الحسین. (1401). «شیوه‌های مواجه و تعامل امام حسن عسکری علیه السلام با خلفاء و شیعیان». پایان نامه کارشناسی ارشد. جامعه المصطفی العالمیه.
ثنایی، علی‌اصغر. (1400). «نقش امام حسن‌ عسکریg در آماده‌سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت». مهدویت. ش37. سال دهم. صص: 37-54.
جباران، محمدرضا. (1382). «نگاهی به مکاتب حدیثی شیعه در سده‌های اولیه». شیعه شناسی. شماره 3 و 4. صص: 59-80.
جعفریان‏، رسول. (1381).  حیات فکرى و سیاسى ائمه‏. قم: انصاریان.
حافظ‌برسی، رجب‌بن‌محمد. (1422ق). مشارق‌أنوارالیقین. تحقیق علی‌عاشور. بیروت: أعلمی.
حرعاملی، محمدبن‌حسن. (1409ق). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسةآل‌البیت.
ــــــــــــــــــــــــــ . (1425ق). إثبات‌الهداة‌بالنصوص‌والمعجزات. بیروت: اعلمی.
 التفسیر المنسوب إلی الإمام‌الحسن‌العسکریg.(1409ق). قم: مدرسةالإمام‌المهدی.
حقی‌بروسوی، اسماعیل.‌ (بی‌تا). تفسیرروح‌البیان. بیروت: دارالفکر.
حکیم، سیدمنذر و عبدالرزاق صالحی. (1385). پیشوایان هدایت. جلد سیزدهم؛ خورشید سامرا حضرت امام حسن عسکری g. ترجمه کاظم حاتمی طبری. تهران: انتشارات مجمع جهانی اهل بیت b.
حلوانی، حسین‌بن‌محمد. (1408ق). نزهة‌الناظروتنبیه‌الخاطر. قم: مدرسةالإمام‌المهدی.
خزازرازی، علی‌بن‌محمد. (1401ق). کفایة‌الأثر. قم: بیدار.
خصیبی، حسین‌بن‌حمدان. (1419ق). الهدایة‌الکبری. بیروت: البلاغ.
خضری، سیداحمدرضا. (1384). تاریخ خلافت عباسی. تهران: سمت.
خویی، سیدابوالقاسم. (بی‌تا). التنقیح‌فی‌شرح‌العروة‌الوثقی. بی‌جا: بی‌نا.
خیرالهی، محمود. (1397). «مناظرات امام حسن‌عسکریg». بینات. ش 99-100. صص: 199-210.
دارمی‌سجستانی، عثمان‌بن‌سعید. (1416ق). الرد‌علی‌الجهمیة. کویت: دارابن‌الأثیر.
دفتری، فرهاد. (1386). تاریخ و عقاید اسماعیلیه. تهران: فروزان.
دیلمی، حسن‌بن‌محمد. (1408ق). أعلام‌الدین‌فی‌صفات‌المؤمنین. تحقیق مؤسسةآل‌البیتb. قم: مؤسسةآل‌البیتb.
ذهبی، شمس‌الدین. (1413ق). سیر‌أعلام‌النبلاء. تحقیق علی‌ابوزید و دیگران. بیروت: مؤسسةالرسالة.
راوندی، قطب‌الدین. (1409ق). الخرائج‌والجرائح. تحقیق مؤسسة الإمام‌المهدیf قم: مؤسسة الإمام‌المهدیg.
ربانی‌گلپایگانی، علی. (1389). فرق و مذاهب کلامی. قم: المصطفی.
روحی، علیرضا. (1395). «ریشه‌کاوی فراز و فرود فطحیه در تاریخ تشیع». سیره‌پژوهی اهل‌بیت. سال 1. ش 2. صص: 69–87.
سالم، عبدالرحمن. (1410ق). التاریخ‌السیاسی‌المعتزلی. قاهره: کلیةدارالعلوم.
سلامی، زینب؛ مهریزی، مهدی؛ عباسی، مهرداد. (1401). «گونه‌شناسی و تحلیل روایات نام و نسب حضرت‌مهدیf در منابع زیدیه». انتظار موعود. ش 78. صص:20-40.
سلطانی، مصطفی. (1392). «امامت از دیدگاه زیدیه». امامت‌پژوهی. ش 10. صص: 219-246.
سلمانپور، محمدجواد. (1384). «فرهنگ‌سازی امام‌سجادg با زبان دعا». اندیشه دینی. ش17. صص:85-106.
سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین. (1405ق). رسائل‌المرتضی. تحقیق سیداحمدحسینی و سیدمهدی‌رجایی. قم: مطبعة‌سیدالشهداء.
شامی، یوسف‌بن‌حاتم. (1420ق). الدرالنظیم‌فی‌مناقب‌الأئمة‌الهامیم. قم: جامعه‌مدرسین.
شریف قرشى،  باقر. (1375).  زندگانى امام حسن عسکرى g‏. ترجمه سید حسن اسلامى‏. قم: جامعه مدرسین.
شمخی، مینا؛ فایضی، طیبه. (1397). «روایات تفسیری امام حسن‌عسکریg». بینات. ش99و100. صص:37-62.
شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم. (1364). الملل‌والنحل. قم: انتشارات الشریف‌الرضی.
شهیداول، محمدبن‌مکی. (1379). الدرة‌الباهرة‌من‌الأصداف‌الطاهرة. ترجمه و تحقیق عبدالهادی‌مسعودی. قم: زائر.
شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. (1404ق). روض‌الجنان. قم: مؤسسة‌آل‌البیتb.
صابری، حسین. (1383). تاریخ فرقه‌های اسلامی. تهران: سمت.
صداقت‌ثمرحسینی، کامیار. (1393). «وصایای پیامبرn درباره جانشین بلافصل خود و نقد نظریه انکار وصایت». پژوهشنامه ‌علوی. ش 2. صص: 79-97.
صمصامی، مائده. (1400). «تحلیل محتوای نامه‌ی امام حسن عسکری g به اسحاق‌ابن‌اسماعیل نیشابوری». پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه الزهرا h.
طبرسی، احمد‌بن‌علی. (1403ق). الاحتجاج‌علی‌أهل‌اللجاج. تحقیق محمدباقرخرسان. مشهد: نشر مرتضی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1417ق). إعلام‌الوری‌بأعلام‌الهدی. قم: آل‌البیت.
طبری، محمدبن‌جریر. (1385). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
طبسی، محمدجواد. (1374). حیاةالإمام‌العسکری. قم: مکتبةالإعلام‌الاسلامی.
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. (1416ق). مجمع‌البحرین. تهران: مرتضوی.
طوسی، محمدبن‌حسن. (1390ق). الاستبصارفیمااختلف‌من‌الأخبار. تحقیق حسن موسوی‌خرسان. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــ . (1407ق). تهذیب‌الأحکام. تحقیق حسن‌موسوی‌خرسان. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــ . (1411ق.الف). الغیبة. تحقیق عبادالله تهرانی و علی‌احمد ناصح. قم: دارالمعارف‌الإسلامیة.
ــــــــــــــــــــــ .(1411ق.ب). مصباح‌المتهجدوسلاح‌المتعبد. بیروت: مؤسسةفقه‌الشیعة.
ــــــــــــــــــــــ .(1420ق). فهرست‌کتب‌الشیعة. تحقیق عبدالعزیزطباطبایی. قم: مکتبة‌المحقق‌الطباطبایی.
علی‌پور، فاطمه؛ قرائتی، حامد. (1403). «مواجهه امام حسن‌عسکریg با معضلات فکری و معرفتی رایج در سامراء». پژوهش‌نامه ‌امامیه. ش19. صص:308-326.
عمرجی، احمدشوقی‌ابراهیم. ‌(2000م). المعتزلة‌فی‌بغدادوأثرهم‌فی‌الحیاة‌الفکریة‌و‌السیاسیة. قاهره: مکتبة‌الدبولی.
عیاشی، محمدبن‌مسعود. (1380ق). تفسیر‌العیاشی. تحقیق سیدهاشم رسولی‌محلاتی. تهران: المطبعة‌العلمیة..
فرمانیان، مهدی. (1387). آشنایی با فرق تشیع. قم: مرکز مدیریت حوزه‌علمیه‌قم.
فلاح‌زاده، احمد. (1401). «غالیان در عصر امام‌حسن‌عسکریg». پژوهشنامه تاریخ‌اسلام. ش 48. صص: 27-48.
فیض‌کاشانی، محمدمحسن. (1415ق). تفسیرالصافی. تحقیق حسین اعلمی. تهران: مکتبة‌الصدر.
قمی، عباس. (1414ق). سفینة‌البحار. قم: اسوه.
قمی، علی. ‌(1404ق). تفسیرالقمی. تحقیق طیب موسوی‌جزائری. قم: دارالکتاب.
کرون، پاتریشیا.‌ (1389). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام. ترجمه مسعود جعفری. تهران: سخن.
کشی، محمد. (1409ق). رجال‌الکشی. تلخیص و تهذیب محمدبن‌حسن‌طوسی و تحقیق حسن مصطفوی. مشهد: دانشگاه مشهد.
کفعمی، ابراهیم. ‌(1418ق). البلد‌الأمین‌و‌الدرع‌الحصین. بیروت: الأعلمی.
کلینی، محمد‌بن‌یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالأنوار. بیروت: دارإحیاء‌التراث‌العربی.
مجلسی، محمدتقی.‌ (1406ق). روضة‌المتقین‌فی‌شرح‌من‌لایحضره‌الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی‌اسلامی کوشانبور.
مسعودی، علی‌بن‌حسین. ‌(1365). التنبیه‌والاشراف. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: علمی‌و‌فرهنگی.
مسعودی، علی‌بن‌حسین. (1426ق). إثبات‌الوصیة. قم: انصاریان.
مطهری، مرتضی. (1378). کلیات علوم‌اسلامی. قم: صدرا.
معتزلی، قاضی‌عبدالجبار. (1965م). المغنی‌فی‌أبواب‌التوحیدوالعدل. تحقیق محمودمحمدقاسم. قاهره: الدارالمصریة.
 نجاتی، محمدسعید. (1403). «نقش امام‌عسکریg در نهادینه‌سازی خمس». پژوهش‌نامه امامیه. ش19. صص:232-254.
نجاشی، احمد. (1365). رجال‌النجاشی. قم: مؤسسة‌النشرالاسلامی.
نوبختی، حسن‌بن‌موسی. (1355). فرق‌الشیعة. تصحیح سیدمحمدصادق بحرالعلوم. نجف: المکتبة‌المرتضویة.
ولوی، علی‌محمد. (1400). تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی. تهران: بعثت.
هدایت‌پناه، محمدرضا. (1396). «مواجهه حوزه اهواز با فرقه‌های مذهبی». سخن‌تاریخ.  ش‌26. صص:‌221–248.