فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

خوانشی روان‌شناختی بر روایت عباس محمود عقاد از علل، انگیزه‌ها و نتایج قیام امام حسین(ع) با تکیه بر کتاب «ابوالشهداء، الحسین بن علی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فرهنگیان تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
نویسندگان و مورخان بسیاری از گذشته تاکنون واقعه کربلا را از زوایای مختلف بررسی کرده‌اند. یکی از زوایای مهم این واقعه ویژگی‌های شخصیتی امام حسین (ع) و یزید است که در رخ دادن این واقعه مؤثر بوده است. عباس محمود عقاد، نویسنده و مورخ مشهور مصری اهل سنت، یکی از کسانی است که این واقعه را با تکیه بر این ویژگی‌ها و در قالب کتاب «ابوالشهداء، الحسین بن علی» به تصویر کشیده است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی به تحلیل و بررسی نگرش عقاد در خصوص علل قیام عاشورا و پیامدهای آن از منظر روان‌شناختی- تاریخی می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که عقاد با بهره‌گیری از علوم اجتماعی و روان‌شناسی، نه تنها واقعه‌ی عاشورا را از جنبه‌های تاریخی تحلیل می‌کند، بلکه به صفات انسانی و روانی شخصیت‌های محوری این واقعه و انگیزه‌های آنها توجه ویژه‌ای دارد و بر این اساس قیام امام حسین (ع) در تقابل با یزید را نمادی از جدال ابدی میان صفات عالی انسانی همچون حقیقت‌جویی، شجاعت و ایستادگی در برابر ظلم و صفات پست انسانی نظیر طمع، ریاکاری و فساد می‌داند؛ صفاتی که متاثر از عواملی چون مزاج، فطرت، محیط رشد و وراثت بوده و منجر به تضادهای عمیق شخصیتی شده و سرانجام به رویارویی تاریخی و اجتناب‌ناپذیر در عاشورا انجامیده است
کلیدواژه‌ها

ابن اثیر جزری، علی بن محمد. (1386ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن أعثم، احمد. (1411ق).  الفتوح. بیروت: دار الأضواء.
ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد. (1356). کامل الزیارات. محقق و مصحح: عبدالحسین امینی. نجف اشرف: دار المرتضویه.
ابوکریشه، مصطفی. (1988). میزان الشعر عند العقاد. القاهرة: دار الفکر العربی.
امیریان، محمد. (1380). روش تحقیق علوم اجتماعی از اثبات‌گرایی تا هنجارگرایی. ترجمه عبدالقادر سواری. قم: پژوهشکده حوزه دانشگاه و المهد العالمی للفکر الاسلامی.
اتکینسون، ریتال‌ال. (1383). زمینه روان‌شناسی هیلگارد. ترجمه حسن رفیعی و همکاران. تهران: ارجمند.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1401ق). صحیح البخاری. بیروت: دار الفکر.
توماس، آلن و چس، ساندرا. (1374). مزاج و توسعه شخصیت. ترجمه محمدرضا حلاج. تهران: نشر روان.
الخضری، محمد. (بی‌تا). أصحاب الکساء فی تراث عباس محمود العقاد. بیروت: دار الکتب.
جعفریان، رسول. (1402). تاملی در قیام عاشورا. قم: علم.
رایکمن، ریچارد. (1387). نظریه‌های شخصیت. مترجم: مهرداد فیروزبخت. تهران: ارسباران.
الساعدی، محمد جاسم. (2004). محقق کتاب ابوالشهداء، حسین بن علی. ج 1.تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة، مدیریة النشر و المطبوعات.
شوشتری، حاج شیخ جعفر. (1403). امام حسین g این گونه بود. ترجمه «الخصائص الحسینیة». قم: نگاران قلم.
شهابی، روح الله؛ احمدزاده، محمد امیر. (1395). «درآمدی بر چالش‌ها و راهکارهای بهره‌گیری از یافته‌های روان‌شناختی در تحلیل تاریخی» تاریخ نگری و تاریخ نگاری. دانشگاه الزهراء h. سال 26. شماره 17 (پیاپی 102). صص 91- 116.
صافی گلپایگانی، لطف الله. (1395). پرتویی از عظمت امام حسین g. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی.
الطوسی، محمد بن الحسن. (بی‌تا). الغیبة. قم: دار الکتب الإسلامیة.
عقاد، عباس محمود. (بی‌تا). أنا. مصر: دار النهضة.
ــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). الحسین بن علی، ابوالشهداء. القاهرة: نهضة المصر للطباعة و النشر و التوزیع.
ــــــــــــــــــــ . (2017). عبقریة الإمام علی. القاهرة: موسسة هنداوی.
قاضی‌خانی، حسین. (1400). «علت بیعت نکردن امام حسینg با یزید». سیره‌پژوهی اهل بیتb. سال هفتم. شماره دوازدهم. صص 33-46.
کریم، سامح. (بی‌تا). إسلامیات. مصر: مکتبة الأسرة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1405 ق). الکافی . قم: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل رسول. محقق: سید هاشم رسولی محلاتی. ج2. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محاسیس، نجاة سلیم محمود. (2010). مفاتیح علم التاریخ. عمان: دار زهران للنشر و التوزیع.
مزوار، نبیل. (1969). الحداثه النقدیه فی دراسة العقاد للشخصیة. بیروت: دار الکتب العربی.
مطهری، مرتضی. (1368). حماسه حسینی. ج1. تهران: انتشارات صدرا.
مقدسی، مطهر بن طاهر. (بی‌تا). البدء و التاریخ. عمان: مکتبة الثقافة الدینیة.
المقریزی، تقی الدین احمد بن علی. (1988). النزاع و التخاصم فیما بین بنی هاشم و بنی امیه. تحقیق: حسین مونس. قاهره: دار المعارف.
Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Boston: Houghton Mifflin.
Runyan, W. M. (1993). "Psychohistory and political psychology: A comparative analysis." In S. Iyengar & W. J. McGuire (Eds.), Explorations in political psychology (pp. 36-63). Durham, NC: Duke University Press.