فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

بازخوانی انتقادی جعلیات روایی در ترسیم چهره پیامبر(ص) با تمرکز بر گزاره حدیثی «لا أشبع الله بطنه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استاد مدعو دانشگاه بزرگمهر قائنات ,و دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد ، مشهد، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی روایاتی در منابع حدیثی اهل‌سنت می‌پردازد که تصویری از سیره و اخلاق نبوی را به نمایش می‌گذارد که با گزارش قرآن و سنت، از سیره اخلاقی آن حضرت ناسازگار است. مطابق این احادیث، پیامبر(ص) بدون سبب مشخص، افرادی را مورد لعن، عتاب و نفرین قرار داده و سپس برای آنان طلب آمرزش نموده‌اند. اهمیت تحقیق از آنجا ناشی می‌شود که این روایات نه‌تنها با آموزه‌های قطعی قرآن و سیره معصومانه پیامبر(ص) در تعارض هستند، بلکه به نظر می‌رسد در راستای تحقق اهداف اعتقادی – تاریخی برخی جریان‌ها و برای خنثی‌سازی یا توجیه برخی روایات ناظر به انتقادات صادره از سوی آن حضرت از برخی افراد و خاندان‌های منفور در تاریخ اسلام مانند بنی‌امیه جعل شده‌اند. جستار حاضر با روش تحلیلی - ‌توصیفی و رویکردی انتقادی، نمونه‌ای شاخص از این احادیث را از دو جنبه سند و دلالت بررسی می‌کند. یافته‌ها حاکی از آن است که حدیث «لا أشبع الله بطنه» که از آن حضرت خطاب به معاویه بن أبی‌سفیان صادر شده، از نظر سندی صحیح و در منابع درجه اول اهل‌سنت نقل شده است؛ اما از آنجا که محتوای آن با باورهای پذیرفته‌شده در میان مسلمانان اهل‌سنت درباره شخصیت معاویه ناسازگار است، عالمان سنی برای توجیه این ناسازگاری، به تأویل‌های نامستند و نادیده‌گرفتن قراین تاریخی روی آورده‌اند. این جستار نقش جریان‌های حامی خاندان بنی‌امیه را در جعل و ترویج چنین روایاتی به‌منظور مقابله با احادیث ناقد ایشان برجسته می‌سازد و ضرورت بازخوانی انتقادی میراث حدیثی را با معیار قرآن و سیره قطعی پیامبر(ص) یادآور می‌شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
نهج البلاغه. (1425ق). تحقیق: صبحی صالح. قاهره: دارالکتاب المصری. بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
آجری، محمد بن حسین. (1418ق). کتاب الشریعة. ریاض: دارالوطن.
اِبن أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله. (1428ق). شرح نهج البلاغة. بغداد: دارالکتاب العربی. بیروت: الأمیرة للطباعة و النشر.
اِبن أبی‌شیبه، عبداللّه بن محمد. (1436ق). المُصَنَّف لأبن أبی شیبة. ریاض: دارالکُنوز إشبیلیا.
‌اِبن أبی‌یعلی، محمد بن أبی‌یعلی. (1419ق). طبقات الحنابلة. ریاض: الأمانة العامة للإحتفال بمرور مائة عام من تأسیس المملکة العربیة السعودیة.
‌‌اِبن‌بشران، عبدالملک بن محمد. (1420ق). الأمالی. ریاض: دارالوطن.
‌اِبن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1412ق). المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
‌اِبن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1434ق). فتح الباری بشرح صحیح البخاری. دمشق: دارالرسالة العالمیة.
‌اِبن‌حجر هیثمی، احمد بن محمد. (بی‌تا).  تطهیر الجنان و اللسان عن الخطور و التفوه بثلب سیدنا معاویة بن أبی‌سفیان. قاهره: مکتبة القاهره.
اِبن‌حنبل، احمد بن محمد. (1421ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل. تحقیق: عدةٌ من المحققین بإشراف شعیب الأرنؤوط. بیروت: مؤسسة الرسالة.
اِبن‌دقیق عید، محمد بن علی. (1427ق). الإقتراح فی بیان الإصطلاح. عَمّان: دارالعلوم.
اِبن‌راهویه، اسحاق بن ابراهیم. (1410ق). مسند إسحاق بن راهویه. مدینه: مکتبة الأیمان.
اِبن‌صلاح، عثمان بن عبدالرحمان. (1423ق). معرفة أنواع علم الحدیث. بیروت: دارالکتب العلمیة.
اِبن‌عبدالبر، یوسف بن عبداللّه. (1426ق). الإستیعاب فی أسماء الأصحاب. بیروت: دارالفکر.
ـــــــــــــــــــــــــــــ. (1414ق). جامع بیان العلم و فضله. ریاض: دار ابن‌جوزی.
اِبن‌عدیم، عمر بن احمد. (بی‌تا).  بغیة الطلب فی تاریخ حلب. بیروت: دارالفکر.
اِبن‌عماد، عبدالحی بن احمد. (1406ق).  شذرات الذهب فی أخبار من ذهب. دمشق: دار ابن‌کثیر.
اِبن‌فارس، احمد بن فارس. (1418ق). الصاحبی فی فقه اللغة العربیة و مسائلها و سنن العرب فی کلامها. بیروت: دارالکتب العلمیة.
اِبن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1418ق). البدایة و النهایة. جیزه: مؤسسة الهجر.
اِبن‌هبیره، یحیی بن محمد. (1417ق). الإفصاح عن معانی الصحاح. ریاض: دارالوطن.
اَبوالشیخ، عبداللّه بن محمد. (1412ق). طبقات المحدثین بإصبهان و الواردین علیها. بیروت: مؤسسة الرسالة.
اَبوداود، سلیمان بن اشعث. (1430ق). سنن أبی داود. دمشق: دارالرسالة العالمیة.
اِتیوبی، محمد بن علی. (1436ق). البحر المحیط الثجاج فی شرح صحیح الإمام مسلم بن الحجاج. ریاض: دار‌ابن‌جوزی.
اَلبانی، محمد ناصرالدین. (1415ق). سلسلة الأحادیث الصحیحة و شیءٌ من فقهها و فوائدها. ریاض: مکتبة المعارف.
اَلبانی، محمد ناصرالدین. (1408ق). صحیحُ الجامع الصغیر و زیادته. بیروت: المکتب الإسلامی.
امینی، عبدالحسین. (1414ق). الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
‌بخاری، محمد بن اسماعیل. (1421ق). الأدب المفرد. تحقیق: ناصرالدین الألبانی. الجُبِیل: دارالصدیق.
ـــــــــــــــــــــــــــ. (1432ق). الجامع الصحیح؛ الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول اللّه و سننه و أیامه. دمشق: دارالرسالة العالمیة.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1417ق). أنساب الأشراف. بیروت: دارالفکر.
بیهقی، احمد بن حسین. (1423ق). الجامع لشعب الإیمان. ریاض: مکتبة الرشد.
ــــــــــــــــــــــــ. (1408ق). دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة. بیروت: دارالکتب العلمیة و دارالریّان للتراث.
ترمذی، محمد بن عیسی. (1996م). الجامع الکبیر. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
‌تفتازانی، مسعود بن عمر. (1419ق). شرح المقاصد. بیروت: عالم الکتب.
حافظ مزی، یوسف بن عبدالرحمن. (1413ق). تهذیب الکمال فی أسماء الرجال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللّه. (1422ق). المستدرک علی الصحیحین. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1431ق). معرفة علوم الحدیث و کمیّة أجناسه. ریاض: مکتبة المعارف.
حیدری، کمال. (1432ق). السلطة و صناعة الوضع و التأویل؛ تقریراً لأبحاث سماحة المرجع الدینی السید کمال الحیدری، تقریر: علی المُدُن، قم: مؤسسة الإمام الجواد علیه السلام للفکر و الثقافة.
خطیب بغدادی، احمد بن علی. (1422ق). تاریخ مدینة السلام و أخبار مُحَدِّثیها وذکر قُطَّانِها العلماء من غیر أهلها وواردیها. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
خلال، احمد بن محمد. (1410ق). کتاب السنة. ریاض: دار‌الرایة.
ذهبی، محمد بن احمد. (1405ق). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
راجحی، عبدالعزیز بن عبداللّه. (1439ق). توفیق الرب المنعم بشرح صحیح الإمام مسلم. ریاض: مرکز عبدالعزیز بن عبداللّه الراجحی للإستشارات و الدراسات التربویة و التعلیمیة.
رضا، محمدرشید. (1411ق). تفسیر القرآن الحکیم المعروف بتفسیر المنار. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکُتّاب.
‌زبیر بن بکار. (1416ق). الأخبار الموفقیات. بیروت: عالم الکتب.
سندی، محمد بن عبدالهادی. (1432ق). حاشیة السندی علی صحیح مسلم. أبوظبی: مؤسسة البینونة.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابوبکر. (بی‌تا). کفایة الطالب اللبیب فی خصائص الحبیب المعروف بالخصائص الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ. (1416ق). الدیباج علی صحیح مسلم بن الحجاج. ریاض: دار ابن‌عفان.
شاه ولی اللّه، احمد بن عبدالرحیم. (1426ق). حجة اللّه البالغة. بیروت: دارالجیل.
صالحی شامی، محمد بن یوسف. (1414ق). سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد. بیروت: دارالکتب العلمیة.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (1397ق). المعجم الکبیر. قاهره: مکتبة إبن‌تیمیة.
طیالسی، سلیمان بن داود. (1420ق). مسند أبی داود الطیالسی. جیزه: مؤسسة الهجر.
عثیمین، محمدصالح. (1429ق). شرح صحیح مسلم. مراکش: النُبلاء للکتاب؛ قاهره: المکتبة الإسلامیة.
عقیلی، محمد بن عمرو. (1420ق). کتاب الضعفاء الکبیر. ریاض: دارالصُمَیعی.
غامدی، ذیاب بن سعد. (1425ق). تسدید الإصابة فیما شجر بین الصحابة. ریاض: مکتبة المورد.
قاضی عیاض، عیاض بن موسی. (1419ق). إکمال المعلم بفوائد مسلم. منصوره: دارالوفاء.
قرطبی، احمد بن عمر. (1417ق). المُفهِم لما أُشکل من تلخیص کتاب مسلم. دمشق: دار ابن‌کثیر؛ بیروت: دارالکلم الطیب.
قسطلانی، احمد بن محمد. (1425ق). المواهب اللدنیة بالمنح المحمدیة. بیروت: المکتب الإسلامی.
لاشین، موسی شاهین. (1423ق). فتح المنعم شرح صحیح مسلم. قاهره: دارالشروق.
‌مبارکفوری، صفی‌الرحمن بن عبداللّه. (1420ق). منة المنعم فی شرح صحیح مسلم. ریاض: دارالسلام.
‌مسعودی، علی بن حسین. (1425ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. صیدا: المکتبة العصریة.
مسلم بن حجاج. (1421ق). صحیح مسلم. ریاض: دارالسلام.
ــــــــــــــــ. (1427ق). صحیح الإمام مسلم بتحقیق الشیخ أبی‌قتیبة الفاریابی. ریاض: دارطیبة.
ــــــــــــــــ. (1431ق). صحیح مسلم مع حواشی الشیخ مسلم بن محمود السلفی الأثری. دمشق: دارالخیر.
نووی، یحیی بن شرف. (1414ق). صحیح مسلم بشرح النووی. قاهره: مؤسسة قُرطبه.