فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

گفتمان کاوی خطبه امام حسن(ع) هنگام صلح با معاویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مطالعات حدیثی شبعه، پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
صلح امام حسن(ع) با معاویه یکی از موضوعات برجسته در زندگانی ایشان است که اندیشمندان و صاحب‌نظران درباره علّت آن آثار و نظرات مختلفی را نگاشته‌اند. خطبه امام حسن(ع) در هنگام صلح با معاویه یکی از منابع مهم در حوزه شناخت علّت صلح ایشان است. حضرت(ع) در این خطبه در قالب یک نظم گفتمانی به اثبات حقانیّت و جایگاه خویش در موضع رهبر جامعه و ترسیم وضعیّت مردم عصر خویش پرداخته است. در این سازه گفتمانی، گفتمان‌های خودی برجسته شده و گفتمان غیرخودی به حاشیه رانده شده است. این پژوهش با کاربست روش میان رشته‌ای لاکلئو و موفه بیان می‌کند که خطبه امام حسن(ع) تلفیقی از چهار گونه نظم گفتمانی اعتقادی-کلامی، سیاسی، تاریخی و شناختی-رفتاری است که نظم گفتمان تاریخی به جهت اثبات معرّفی و جایگاه امام حسن(ع) برجسته شده و سایر گفتمان‌ها نیز به صورت آگاهانه در خدمت نظم گفتمان تاریخی قرار گرفته‌اند. امام(ع) در پرتو دو گفتمان «برشمردن فضائل جدّش و پدرش» و «تبیین جایگاه خویش و خاندان اهل بیت(ع) در قرآن و سنّت نبوی» به اثبات جایگاه خود در امامت پرداخته است. استفاده از استدلال‌های منطقی، ارجاعات قرآنی و احادیث نبوی و نقد صریح معاویه و خاندانش، این خطبه را به متنی اقناعی و اثرگذار در طول تاریخ تبدیل کرده است.
کلیدواژه‌ها

ابن أبی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. تحقیق: اسعد محمد الطیب. عربستان سعودی: مکتبه نزار مصطفی الباز.
ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله‏. (1404ق). شرح نهج البلاغة. تحقیق: محمد ابوالفضل‏ ابراهیم. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی‏.
ابن اعثم کوفی، ابومحمد احمدبن علی. (1411ق). الفتوح. تحقیق: علی شیری. بیروت: دارالأضواء.
ابوالفرج اصفهانی. (1965م). مقاتل الطالبیین. قم: مکتبه الحیدریه.
بحرانى، هاشم بن سلیمان. (1411ق). حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار b.قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
جعفری، محمدتقی. (1361). انسان در افق قرآن. تهران: بنیاد بعثت.
ستاری، جلال. (1381). پژوهشی در قصه سلیمان و بلقیس. تهران: مرکز.
سلطانی، علی اصغر. (1384). قدرت، گفتمان و زبان. تهران: نشر نی.
شریف الرضی، محمد بن حسین. (1407ق). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. بیروت: دار الأضواء.
طبری، محمد بن جریر. (1375). تاریخ الأمم و الملوک. ترجمه: ابوالقاسم پاینده. چاپ پنجم. ایرانشهر: انتشارات اساطیر.
طوسى، محمد بن حسن. (1414ق). الأمالی. قم: دار الثقافة.
قجری، حسینعلی؛ نظری، جواد. (1392). کاربرد تحلیل گفتمان در تحقیقات اجتماعی. تهران: انتشارات جامعهشناسان.
گرامی، محمد هادی. (1396). نخستین اندیشه های حدیثی شیعه: رویکردها، گفتمان ها، انگاره ها و جریانها، تهران: دانشگاه امام صادقg.
مبلغی، عبدالمجید. (1398). سیر تطوّر هویّت یابی شیعیان تا پایان مکتب شیعی بغداد. قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مجلسى، محمد باقر .‏ (13403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مسلم بن حجاج قشیری. (بی تا). المسند الصحیح المختصر. تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
هوارث، دیوید. (1377). «نظریه گفتمان». ترجمه: علی اصغر سلطانی. علوم سیاسی. شماره 2. صص:156-183.