فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

کرامت‌ ها زیرگونه‌ای از روایت شگفتِ تبیین ناشدنی مطالعۀ موردی: چهار روایت از کرامات حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا‌ علیه‌السلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیارگروه زبان وادبیات فارسی، دانشگاه کوثربجنورد، بجنورد، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه آموزشی زبان وادبیات فارسی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران
چکیده
مطالعۀ کرامات، به‌رغم جایگاه مهم آن در متون دینی و عرفانی اسلام، عمدتاً به حیطه‌های اعتقادی و تاریخی محدود شده و فاقد واکاوی ادبی و روایت‌شناختی نظام‌مند است. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ و در پاسخ به این پرسش اصلی که «چگون می‌توان کرامات را به عنوان یک گونه روایی مستقل شناسایی و در چارچوبی علمی رده‌بندی کرد؟» شکل گرفته است. هدف عینی آن، تبیین ساختار روایی، شناسایی عناصر سازنده و در نهایت، تعیین ژانر ادبی این روایت‌هاست. برای دستیابی به این اهداف، این مطالعه با به‌کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر چارچوب روایت‌شناسی ساختارگرا، به واکاوی چهار روایت شاخص از کرامات امام رضا (ع) پرداخته است؛ پیکرۀ تحقیق عبارتند از: 1- معجزه‌ بیست‌و‌دوم از کتاب وسیله‌الرضوان. 2- معجزه‌ هشتادوپنجم، از وسیله‌ا‌لرضوان. 3- کرامت بیست‌ویکم، از کرامات رضویه. 4- کرامتی از کتاب کرامات امام‌رضا (ع). یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این روایات از الگوی پایه‌ای «تعادل، بی‌تعادلی و بازتعادل» تبعیت کرده و از تمامی مؤلفه‌های کلاسیک یک روایت، شامل پیرنگ، شخصیت‌پردازی، زاویه‌دیدهای متنوع و فضاسازی زمانی و مکانی بهره می‌برند. افزون بر این، شناسایی بن‌مایه‌های مشترکی چون نور، رویا و درهم‌آمیزی واقعیت و فراواقعیت، سازه‌های معنایی مشترک این متون را آشکار می‌سازد. در نتیجه، مهم‌ترین دستاورد این پژوهش، ارائه‌ طبقه‌بندی نوینی است که کرامات را در ذیل «روایت‌های شگفت تبیین‌ناپذیر دینی» جای می‌دهد. این پژوهش نه تنها هویت ادبی مستقل این متون را تثبیت می‌کند، بلکه با ارائه‌ چارچوبی تحلیلی، بستری برای باورپذیری علمی و زمینه‌ساز تحقیقات میان‌رشته‌ای در حیطه‌ ادبیات دینی و عرفانی فراهم می‌سازد.
کلیدواژه‌ها

قرآن. (1387). ترجمه آیت الله مکارم شیرازی. قم: مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران.
ابدال، بتول. (1393). «نوعشناسی کرامات رضوی». مجموعه مقالات آموزه های رضوی درکتاب عوالم العلوم ج22. صص:299-318.
ابوت، اچ پورتر. (1397). سواد روایت. ترجمه رویا پورآذر و نیما. م. اشراقی. تهران: نشر اطراف.
استثنایی، فاطمه. (۱۳۹۷). «بررسی خلاقیت نفس در حکمت متعالیه». رساله دکتری دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری.
اسکات بل، جیمز. (1394). طرح و ساختار رمان. ترجمه محسن سلیمانی. تهران: سوره مهر.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1396). عیون اخبارالرضا. ترجمه احمد بانپور و مهدی مافی نژاد. مشهد: بارش.
انوری، حسن. (1382). فرهنگ سخن. تهران: انتشارات سخن.
بطحائیان، زهرابیگم. (۱۳۹۱). «بررسی عادات (معجزات- کرامت- استدراج) در مثنوی و مقایسه آن با دیدگاه اهل شیعه». پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه حکیم سبزواری.
ثروت، منصور. (1389). «کشف و کرامات و خوارق عادت». تاریخ ادبیات. شماره 65. صص:
جعفری، امیر. (۱۳۹۸). «نحوه پرداخت بن مایههای ساختاری شگفت و شگرف در حکایات کتاب فرج بعد از شدت»، دانشگاه صدا و سیمای جمهری اسلامی ایران، دانشکده دین و رسانه.
جیرانی نظرلو، محمد مهدی. (۱۴۰۳). ارهاصات پیامبر از منظر تاریخ و فرق معجزه باسحر و جادو و کرامت. سیویلیکا، حوزه علمیه طالبیه تبریز.
حاجی آقابابایی، محمدرضا. (1402). روایتشناسی نظریه و کاربرد. تهران: انتشارات مهراندیش.
حافظ، شمسالدین محمد. (1393). دیوان غزلیات. به تصحیح دکتر قزوینی و دکتر غنی. به خط استاد غلامحسین امیرخانی. تهران: انتشارات ذهنآویز.
حائریپور،حمیده.(۱۳۹۶).« ملا صدرا فیلسوفی عارف است/ اعجاز قرآن از دیدگاه صدرالحکما». خبرگزاری مهر. تاریخ مراجعه دی ۱۴۰۴. نشانی اینترنتی:mehrnews.com/xKm42.
حری، ابوالفضل. (۱۳۹۰). «عجایبنامهها به منزله ادبیات وهمناک با نگاهی به برخی از حکایتهای کتاب عجایب هند». نقدادبی. سال چهارم. شماره ۱۵. صص:۱۳۷-۱۶۴.
ــــــــــــــــ. (1393). کلک خیال انگیز، بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامات، معجزات. تهران: نشر نی.
دانیالی، محمدجواد. (۱۳۸۹). «بررسی کارکردهای کرامات در اسلام و مسیحیت». دانشگاه تهران، پردیس فارابی، دانشکده الهیات.
دهقانیزاده، محمد. (1393). «بررسی و تحلیل زندگانی و شخصیت امام رضاg در منابع اهل تصوف تا پایان قرن دهم». پایاننامه کارشناسی ارشد.دانشگاه ادیان و مذاهب.
رضوی، شمس الدین محّمد. (1399). کرامات امام رضاg وسیله الرضوان. تصحیح و تعلیقات علی درویشانی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
صبوری، حسین. (1397). کرامات امام رضاg از زبان بزرگان. جلد چهارم. قم: انتشارات صبوری.
طباطبایی، محمدحسین. (1362). اعجاز قرآن. تهران: نشر فرهنگی رجا.
قرشی، علیاکبر. (۱۳۸۷). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب اسلامیه.
محمدی فشارکی، محسن؛ خدادادی، فضل الله. (1397). فرهنگ توصیفی اصطلاحات روایتشناسی. تهران: سوره مهر.
مروج الاسلام، حاج شیخعلیاکبر. (1394). کرامات رضویه. مشهد: انتشارات ولایت.
مستمع، رحیم. (۱۳۹۸). «طبقه بندی و تحلیل انواع کرامات در متون نظم و نثر عرفانی». موسسه آموزش عالی گلستان، دانشکده علوم انسانی.
مهدوی، محمدجواد. (1389 ).«کرامات رضوی». مشکوه. بهار 1389. صص:82-89.
نوری طبرسی، حاج میرزا حسین. (۱۳۹۱). دارالسلام در حقیقت خواب و گزارش آن. ترجمه حاج شیخ محمدباقر کمرهای. تهران: انتشارات کتابفروشی اسلامیه.
وائل الشرع، کرار. (1400). «بررسی نظریههای تاریخشناسان در مورد ولایت علیبن موسی الرضا g، دلایل و نتایج آن در قرن چهارم و پنجم هجری». پایاننامه کارشناسی ارشد. دانشگاه ادیان و مذاهب.
یان، مانفرد. (1402). روایت شناسی مبانی نظری روایت، ترجمه محمد راغب. تهران: انتشارات ققنوس.