فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

واکاوی روابط قدرت، هویت و ایدئولوژی در گفتمان دینی شیعه بر اساس نظریه نورمن فرکلاف (مطالعه موردی دعای افتتاح)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
دعای افتتاح، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متون نیایشی شیعه در ماه رمضان، فراتر از نیایش فردی، حامل دلالت‌های ایدئولوژیک و هویت‌ساز است. این پژوهش با کاربست الگوی سه‌بعدی تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، به واکاوی این دعا در سه سطح متن، رویه‌های گفتمانی و عمل اجتماعی می‌پردازد. در سطح متنی، تحلیل واژگان و ساخت‌های نحوی نشان داد که دعا با افعال امری، ضمایر جمع و مفاهیم کلیدی چون «دولت آرمانی» و «قاصم الجبارین» میان نیایش فردی و پروژه جمعی عدالت پیوند برقرار می‌کند. در سطح رویه‌های گفتمانی، روشن شد که این دعا در بستر آیین‌های جمعی و سنت‌های روایی بازتولید می‌شود و از طریق بینامتنیت قرآنی و روایی، مشروعیت و انسجام می‌یابد. در سطح عمل اجتماعی، دعای افتتاح نه‌تنها حامل ایدئولوژی مهدوی است بلکه هویت جمعی شیعیان را تقویت کرده و رابطه‌ای دیالکتیکی میان مؤمنان و نظم مطلوب عدالت جهانی ترسیم می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که دعای افتتاح متنی آیینی ـ سیاسی است که همزمان کارکرد عبادی، هویتی و مقاومت‌گرایانه دارد و فهم آن در بستر تاریخی- اجتماعی شیعه ضروری است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
آقاگلزاده، فردوس. (1392). فرهنگ توصیفی تحلیل گفتمان و کاربردشناسی. تهران: نشر علمی.
آل رسول، سوسن؛ رهنما، سیده فاطمه. (1390). «تحلیل نبوت پیامبر اکرم n از زبان امام معصوم b در دعای افتتاح».  سفینه. سال هشتم. شماره 30. صص: 122- 140.
ازگلی، محمد؛ حاجی ملامیرزایی، حمید. (1396).  «درآمدی بر شناخت دولت آرمانی مکتب تشیع (دولت کریمه امام عصرf) موردپژوهی: دعای افتتاح». همایش بین المللی دکترین مهدویت عصر ظهور در ادیان ابراهیمی: (مجموعه مقالات سیزدهمین همایش بین المللی دکترین مهدویت) جلد 2. صص: 113- 140.
جرجانی، عبدالقاهر. (2001). دلائل الإعجاز. به کوشش محمود محمد شاکر. قاهره: مکتبه الخانجی.
جعفری، ابوالقاسم. (1384). «فتح سحر از ظلمت شب». ضمیمه خردنامه همشهری. شماره 72. صص:2- 3.
طوسی، محمد بن حسن. (1413 ق.). الامالی. بیروت: دار الثقافه.
فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.
قهرمانی، علی؛ بیدار، فاضل. (1398). «تحلیل گفتمان انتقادی در نهج البلاغه بر اساس تئوری نورمن فرکلاف (مطالعه موردی خطبههای علی g در جریان فتنههای خوارج)». پژوهشنامه امامیه. شماره9. سال5. صص: 175- 198.
قهرمانی، مریم. (1392). ترجمه و تحلیل انتقادی گفتمان: رویکرد نشانهشناختی. تهران: مؤلف.
مجلسی، محمدباقر. (1423ق). زاد المعاد. بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات.
مفتاح، محمد. (1992). تحلیل الخطاب الشعری. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الارشاد. قم: کنگره شیخ مفید.
مکاریک، ایرنا ریما. (1385). دانشنامه نظریههای ادبی معاصر. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی. چاپ دوم. تهران: آگه.
مک دانل، دایان. (1380). مقدمهای بر نظریههای گفتمان. ترجمه حسینعلی نوذری. تهران: فرهنگ گفتمان.
مهدوی کنی، محمدرضا. (1386). ترجمه و شرح دعای افتتاح. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
نعمتی، جواد. (1403). «ویژگی‌‌های فرهنگی دولت مهدوی در دعای افتتاح». مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی. شماره 64. صص:71- 84.
هارت، کریستوفر. (1398). تحلیل گفتمان انتقادی و علوم شناختی. ترجمه مسعود دهقان و همکاران. تهران: نویسه پارسی.
یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس. (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نی.
ون دایک، تئون. (1387). مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان کاوی. ترجمه پیروز ایزدی و دیگران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها.