فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

ابعاد گفتمان هدایت و آگاهی‌بخشی در راهبردهای فرهنگی امام جواد (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
3 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
چکیده
 سعادت بشر علاوه بر عقل نیازمند هدایت توسط پیشوایانی است که برخوردار از فضایل اخلاقی و کمالات انسانی بوده ­اند؛ بر اساس باور شیعیان اثنی عشری، امامان معصوم افرادی شایسته و منصوب پروردگار بوده و مسئولیت هدایت مردم را بر عهده داشته ­اند. امام جواد (ع) در یکی از حساس‌ترین ادوار تاریخ اسلام که مجموعه‌ای پیچیده از موانع و مشکلات داخلی مربوط به شیعیان و خارجی (خلافت عباسی) اطراف ایشان را فراگرفته بود و در حالی که تنها هفت ساله داشت، مسئولیت امامت و هدایت مردم را بر دوش گرفت. از این رو ضرورت دارد به منظور کسب آگاهی و معرفت، چگونگی مواجهه امام در هر بخش به دقت مورد ارزیابی و مطالعه قرار گیرد. مسأله‌ اساسی این پژوهش آن است که امام در گفتمان خود با جریان‌ها و گروه‌های مختلف چگونه و با چه راهبردهایی به آگاهی‌بخشی، معرفت‌شناسی و افزایش شناخت آنان اقدام نمود؟ اقدامات ایشان برای هدایت نخبگان و مردم در مواجهه با دسایس خلافت عباسی، اندیشه‌ها و افکار مختلف و گاه انحرافی و التقاطی چه بود؟ روش تحقیق در این مقاله، تحلیلی ـ توصیفی و شیوۀ جمع‌آوری اطّلاعات، کتابخانه‌ای می‌باشد. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که راهبرد ارشادی و هدایت گری امام جواد (ع) استفاده از استدلال، گفتمان منطبق بر قرآن و سنّت، جلب اعتماد مردم، بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود حتی در دربار عباسیان برای آگاهی مردم از اسلام راستین، تبیین جایگاه اهل بیت (ع)، تبیین مظالم دستگاه خلافت، شانه خالی نکردن از مسئولیت، انتشار معارف الهی و ایجاد آمادگی برای دوران غیبت بود.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن مجید.
ـ نهج البلاغه. (1388). ترجمه حسین انصاریان. قم: آیین دانش.
ـ ابن بابویه، ابوجعفر محمدبن علی.(1390ق). عیون اخبار الرضا. نجف: المطبعه الحیدریه.
ـ  ـــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1413ق). من لایحضره الفقیه. تصحیح علی اکبر غفاری: قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامع مدرسین حوزه علمیه قم.
ـ ابن‌‌بکار، زبیر. (1972م). الاخبارالموفقیات. تحقیق سامی مکی‌العانی. بغداد: مطبعه‌العانی.
ـ ابن حمزه ، عمادالدین ابوجعفر محمدبن علی. (1412ق). الثاقب فی المناقب. تحقیق رضا نبیل علوان. قم: موسسه‌ انصاریان.
ـ ابن الجوزی، عبدالرحمان بن علی. (1383ق). تذکره الخواص. نجف: مکتبه الحیدریه.
ـ ابن حجر هتمی، احمدبن محمد. (1385ق). الصواعق المحرقه فی الرد علی اهل البدع و الزندقه. قاهره: مکتبه القاهره.
ـ ابن حیون، نعمان بن محمد. (۱۴۰۹ق). شرح الأخبار فی فضائل الأئمه الأطهارb. قم: جامعه مدرسین.
ـ ابن شهر آشوب، ابوجعفرمحمدبن علی. (1405ق). مناقب آل ابی طالب. بیروت: دارالاضواء.
ـ ابن عساکر، علی بن حسن. (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینه دمشق و ذکر فضلها و تسمیه من حلها من الاماثل. تحقیق علی شیری. بیروت: دارالفکر.
ـ ابن‌هشام، عبدالملک. (1375ق). السیره‌النبویه. تحقیق مصطفی سقا و دیگران. مصر: طبقه مصطفی‌البابی الحلبی.
ـ احمدی، حمید. (1387). تاریخ امامان شیعه. قم: دفتر نشرمعارف.
ـ امین، احمد. (1969م). فجرالاسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
ـ امین، سیدمحسن. (1403ق). اعیان الشیعه. به کوشش سیدحسن امین. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
ـ بیهقی، ابوالحسن علی بن زید. (1361). تاریخ بیهق. تصحیح احمد بهمنیار. تهران: کتابفروشی فروغی.
ـ پاکتچی، احمد. (1372). «اهل‌سنت و جماعت» در دایره المعارف بزرگ اسلامی. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
ـ پیشوایی، مهدی. (1387). سیره‌ پیشوایان. قم: موسسه‌ امام صادق g.
ـ جباری، محمدرضا. (1382). سازمان وکالت. ج1. قم: موسسه‌ امام خمینی (ره).
ـ جوادی آملی، عبدالله. (1385). هدایت در قرآن. قم: مرکز نشر إسراء.
ـ حرانی، ابومحمد. (1385). تحف العقول عن آل الرسول. ترجمه صادق حسن‌زاده. قم: آل‌علی.
ـ حرعاملی، محمدبن حسن. (1414ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. بیروت: داراحیاء التراث.
ـ خزاز قمی، علی بن محمد. (۱۴۰۱ق). کفایه الأثر فی النص علی الأئمه الإثنی عشر. قم: انتشارات بیدار.
ـ خضری، سیداحمدرضا. (1385). تاریخ تشیع. ج1، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها.
ـ خطیب بغدادی، احمدبن علی. (بی‌تا). تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتاب العربی.
ـ دخیل، علی محمدعلی. ( 1420ق). روائع من حیاه الائمه الاثنی عشر. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
ـ رضوانی، علی‌اصغر (۱۳۸۴). شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات. تهران: نشر مشعر.
ـ سید ابن‌طاووس، على‌ّ بن موسى. (1400ق). الطرائف فی معرفه مذاهب الطوائف. قم: خیّام.
ـ سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر و پیرمرادیان، مصطفی. (1400). «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌جوادg». پژوهش‌های تاریخی. دوره 13. ش 1. ش پیاپی 49. صص: 1-18.
ـ شهرستانی، عبدالکریم. (بی‌تا). الملل و النّحل. ج1. بیروت: دار المعرفه.
ـ شاهرخی، سید علاالدین. (1399). «بررسی روابط برمکیان با امام کاظم g و خاندانش». فرهنگ رضوی. سال هفتم. ش 37. صص: 59-83.
ـ صفار، محمدبن حسن. (1380). بصائرالدرجات. تهران: بی‌نا.
ـ طبرسی، احمد بن علی. (1384ق). الاحتجاج علی اهل اللجاج. نجف: مطبعه النعمان.
ـ طبرسی، فضل بن حسن. (1390ق). اعلام الوری باعلام الهدی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
ـ طبری، محمدبن‌جریر. (1409ق). تاریخ‌الامم و الملوک. بیروت: مؤسسه‌الاعلمی للمطبوعات.
ـ طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن. (1381ق). رجال. نجف: منشورات المکتبه الحیدریه.
ـ عاملی، سید جعفر مرتضی. (۱۴۲۵ق). الحیاه السیاسیه للامام الجواد. بیروت: المرکز الاسلامی للدراسات.
ـ عطاردی، عزیزالله. (۱۴۱۰ق). مسند الامام الجواد ابی‌جعفر محمد بن علی الرضا c. مشهد: آستان قدس رضوی.
ـ عقیلی، سیداحمد؛ طباطبایی، سیدمصطفی و حجارپور خلج، سمانه. (1395). «بررسی نقش صحابه ایرانی امام جواد g در گسترش تاریخ‌نگاری اسلامی در دوران عباسی». مجموعه مقالات همایش سیره و زمانه امام جواد g. جلد سوم. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
ـ علی، جواد. (1367). تاریخ مفصل عرب قبل از اسلام. ترجمه‌ محمدحسین روحانی. بابل: کتابسرای باب بابل.
ـ فروخ، عمر. (1969م). تاریخ‌الادب العربی. بیروت: دارالعلم للملایین.
ـ فقیه ایمانی، مهدی. (۱۳۷۷). حق با علی است. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ـ قزوینی، سیدمحمدکاظم. (1408ق). الامام الجواد من المهد الی اللحد. بیروت: موسسه البلاغ.
ـ کشی، محمد بن عمر. (1409ق). رجال الکشی، اختیار معرفه الرجال. تلخیص محمد بن حسن طوسی. تصحیح حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
ـ کلینی، ابوجعفر محمدبن یعقوب. (بی‌تا). اصول کافی. ترجمه‌‌ سیدجواد مصطفوی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت b.
ـ گولدوکولب، جولیوس و ویلیام ل. (1376). فرهنگ علوم اجتماعی. ویراستار محمد جواد زاهدی مازندرانی، تهران: انتشارات مازیار.
ـ مادلونگ، دبلیو. (1385). «امام محمدبن‌علی‌الجواد». ترجمه‌ حسین مسعودی. در تصویر امامان شیعه در دایره‌المعارف اسلام. زیر نظر محمود تقی‌زاده داوری. قم: موسسه شیعه‌شناسی.
ـ مامقانی، عبدالله. (بی‌تا). تنقیح المقال فی احوال الرجال. تهران: المرتضویه.
ـ مجلسی، محمدتقی. (1413ق). بحارالانوار. تحقیق و تعلیق محمدباقر محمودی. بی‌جا: بی‌نا.
ـ محمدی اشتهاردی، محمد. (1416ق). نگاه به زندگی امام جواد g. تهران: نشر مطهر.
ـ مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین. (1409ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید. بیروت: دارالمعرفه.
ـ مفید، محمدبن محمدبن نعمان. (1413ق). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
ـ مکارم شیرازی، ناصر. (١٣٧٤ ). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب.
ـ نجاشی، احمد. (1407ق). رجال نجاشی. قم: موسسه النشرالاسلامی.
ـ نوبختی، حسن بن موسی. (1404ق). فرق الشیعه. بیروت: دارالاضواء الاسلامیه.
ـ نیشابوری، فتال. (1406ق). روضه الواعظین. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
ـ هثمی، علی بن أبی‌بکر. (۱۴۱۴ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. تحقیق حسام الدین القدسی. قاهره: مکتبه القدسی.
ـ یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دارصادر.