فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

فرهنگ و سیره اهل بیت (علیهم السلام)

جایگاه عقلانیت در سیره و معارف رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران
چکیده
عقل قوه ادراکی اختصاصی انسان است که با کاربست آن در عرصه‌های گوناگون نظر و عمل می‌توان به معرفت‌های ارزشمند و دستاوردهای عملی دست یافت. پیشوایان دینی از جمله امام رضا علیه السلام درباره ارزش و کارکردهای عقل در ساحتهای مختلف بشری سخن گفته‌اند. این مقاله درصدد آن است با گردآوری سخنان آن امام از منابع معتبر به تنظیم و تحلیل جایگاه عقل و عقلانیت از منظر رضوی بپردازد.
طبق دستاوردهای این پژوهش، عقل از منظر امام رضا علیه السلام آفریده‌ای بسیار شریف است که انسان با کاربست آن می‌تواند به نتایج درخشانی در امور دنیوی و اخروی دست یابد. از سویی معرفت پروردگار که از بزرگترین نعمت‌های الهی است در گرو به‌کارگیری عقل است. ایمان به خداوند نیز از منظر اسلام شرط رستگاری جاودانه است، منوط به معرفت عقلی پروردگار است، چنان‌که در مراتب بعدی نیز دین‌مداری بایسته و عبادت شایسته منوط به عقل‌ورزی است. از سوی دیگر، زیست اخلاقی ما انسانها در سه قلمرو اخلاق فردی، اخلاق عبادی و اخلاق اجتماعی وابسته به عقلانیت و به‌کارگیری شایسته ادراکات عقلی است.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن کریم
ـ ابن بابویه، محمد بن علی. (1398ق). التوحید. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ـ  ــــــــــــــــــــــــ. (1427ق). عیون أخبار الرضا . قم: منشورات ذوی‌القربی.
ـ إبن‌شعبه، حسن بن‌على. (1363ق). تحف العقول عن آل الرسول. تصحیح: علی اکبر غفارى. قم: انتشارات جامعة مدرسین‏‏.
ـ ابن‌منظور. (1414ق). لسان العرب.  ج 7 و 11. چاپ سوم. بیروت: دار الفکر- دار صادر.
ـ پترسون، مایکل و دیگران. (1376). عقل و اعتقاد دینی. ترجمه: احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: انتشارات طرح نو.  
ـ الجوهری، إسماعیل بن‌حماد. (1990م). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. تحقیق: أحمد عبدالغفور عطار. الطبعه الرابعه. بیروت: دارالعلم للملایین.
ـ حر عاملى، محمد بن‌حسن. (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیت b.
ـ خمینی‌، روح الله. (1382). شرح حدیث «جنود عقل و جهل». تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی h.
ـ الدیلمى، حسن بن‌محمد. (1412ق). إرشاد القلوب إلى الصواب. قم: منشورات الشریف الرضی.
ـ راغب اصفهانى، حسین بن‌محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیة.
ـ السبحانی، جعفر. (1392). الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. المحاضر: الشیخ حسن محمد مکی العاملی. الطبعه الثامنه. قم: مؤسسة الإمام الصادق g. 
ـ الشهرستانی، عبدالکریم. (1413ق). الملل و النحل. صحّحه و علّق علیه: أحمد فهمی محمد. الطبعه الثانیه.  بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـ الشیرازی، صدرالدین محمد. (1366). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ـ  ـــــــــــــــــــــــــــ. (1381). کسر أصنام الجاهلیة. مصحح: محسن جهانگیری. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ـ الصاحب، إسماعیل بن‌عباد. (1414ق). المحیط فی اللغة. تحقیق: محمدحسن آل‌یاسین. بیروت: عالم الکتاب.
ـ الطبرسى، على بن‌حسن (1385ق). مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار. نجف: المکتبة الحیدریة.
ـ طوسی، خواجه نصیرالدین. (1356). اخلاق ناصری. تصحیح و توضیح: مجتبی مینوی و علیرضا حیدری. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
ـ عبدالهی، مهدی. (1398). فلسفه الهیات بالمعنی الاخص: درآمدی بر خداشناسی فلسفی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ـ الکلینى، محمد بن‌یعقوب. (1407ق). الکافی. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ـ  ـــــــــــــــــــــــــ. (1429ق). الکافی. تحقیق: قسم إحیاء التراث مرکز بحوث دارالحدیث. قم: دارالحدیث.
ـ المجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. الطبعه الثانیه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ـ المجلسى، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. الطبعه الثانیه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ـ فتحعلی‌خانی، محمد. (1399). مبانی علم اخلاق. چاپ سوم. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
ـ الفراهیدی، الخلیل بن‌أحمد. (1414ق). ترتیب کتاب العین. تحقیق: مهدی المخزومی، إبراهیم السامرائی. قم: انتشارات اسوه.
ـ فیض کاشانى، محمدمحسن. (1406ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على g.
ـ  ــــــــــــــــــــــــــــ. (1371). نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
ـ مجمع اللغة العربیة. (1425ق). المعجم الوسیط. الطبعه الرابعه. مصر: مکتبة الشروق الدولیة.
ـ المازندرانی، المولی محمدصالح. (1382). شرح الکافی. تصحیح: المیرزا أبوالحسن الشعرانی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
ـ میرداماد، محمدباقر بن‌محمد. (1403ق). التعلیقة على أصول الکافی. قم: الخیام.
ـ یوسفیان، حسن؛ شریفی، احمدحسین. (1386). عقل و وحی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.